पाण्याचा ताळेबंद, पीकपद्धतीत बदल आणि ग्रामसभेचे ठोस निर्णय; पद्मश्री पोपटराव पवार यांच्या नेतृत्वाखाली हिवरे बाजारने उभा केला जलव्यवस्थापनाचा आदर्श
पुणे : Hiware Bazar Water Audit – तडे गेलेली जमीन, आटलेल्या विहिरी, पाण्यासाठी करावी लागणारी वणवण आणि पावसाच्या प्रतीक्षेत असलेला शेतकरी… महाराष्ट्रातील अनेक गावांमध्ये दुष्काळाचे हे चित्र दरवर्षी पाहायला मिळते. मात्र, याच महाराष्ट्रात असे एक गाव आहे, ज्याने लोकसहभाग, नियोजन आणि पाण्याच्या काटेकोर व्यवस्थापनाच्या जोरावर दुष्काळाशी लढण्याचा वेगळा मार्ग दाखवला आहे. हे गाव म्हणजे अहिल्यानगर जिल्ह्यातील हिवरे बाजार! एकेकाळी पाणीटंचाई आणि आर्थिक अडचणींचा सामना करणाऱ्या या गावाने आज जलव्यवस्थापनाचा आदर्श निर्माण केला आहे. या परिवर्तनामागे आहे पद्मश्री पोपटराव पवार यांचे नेतृत्व आणि गावाने स्वीकारलेला ‘वॉटर ऑडिट’चा फॉर्म्युला.
एकेकाळी दुष्काळग्रस्त, आज जलव्यवस्थापनाचा आदर्श
हिवरे बाजार हे एकेकाळी दुष्काळ, पाणीटंचाई, दारिद्र्य आणि सामाजिक समस्यांनी ग्रासलेले गाव होते. मात्र, पोपटराव पवार यांच्या नेतृत्वाखाली ग्रामस्थांनी एकत्र येत गावाच्या विकासासाठी प्रयत्न सुरू केले. पाण्याचे महत्त्व ओळखून जलसंधारणाला प्राधान्य देण्यात आले. ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ हा मंत्र केवळ घोषणेपुरता न ठेवता प्रत्यक्ष कृतीत उतरवण्यात आला.
गावातील नाले, ओढे आणि पाणलोट क्षेत्रांमध्ये जलसंधारणाची कामे करण्यात आली. पावसाचे पाणी अडवणे, जमिनीत मुरवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा योग्य वापर करणे यावर भर देण्यात आला. या प्रयत्नांमुळे गावाच्या पाणीव्यवस्थापनात महत्त्वपूर्ण बदल घडून आला.
काय आहे हिवरे बाजारचा ‘वॉटर ऑडिट’ फॉर्म्युला?
हिवरे बाजारच्या जलव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘वॉटर ऑडिट’ अर्थात पाण्याचा ताळेबंद. आपण घरातील खर्चाचा किंवा व्यवसायातील पैशांचा हिशोब ठेवतो, त्याच पद्धतीने गावात उपलब्ध असलेल्या पाण्याचा हिशोब ठेवण्याची संकल्पना येथे महत्त्वाची ठरते.
गावात किती पाऊस पडला, किती पाणी उपलब्ध झाले, जमिनीत किती पाणी मुरले आणि विविध कामांसाठी किती पाण्याची गरज आहे, याचा अंदाज घेऊन नियोजन केले जाते. उपलब्ध पाण्याच्या तुलनेत त्याचा वापर ठरवण्याचा प्रयत्न केला जातो. म्हणजेच पाणी किती आहे, याचा विचार केल्यानंतरच ते कुठे आणि किती वापरायचे, हे ठरवले जाते.
वॉटर ऑडिट म्हणजे काय?
- गावातील पावसाचे प्रमाण आणि उपलब्ध पाण्याचा अंदाज घेणे.
- जमिनीतील पाणीसाठा आणि पुनर्भरणाचा विचार करणे.
- पिण्यासाठी, जनावरांसाठी आणि शेतीसाठी पाण्याचे नियोजन करणे.
- उपलब्ध पाण्यानुसार वापराचे नियम ठरवणे.
थोडक्यात : पाण्याचा प्रत्येक थेंब मोजून आणि नियोजन करून वापरणे म्हणजे वॉटर ऑडिट.
पाण्याच्या वापरासाठी गावाचे नियम
हिवरे बाजारमध्ये पाण्याचे नियोजन करताना केवळ उपलब्धतेचा विचार केला जात नाही, तर भविष्यातील गरजाही लक्षात घेतल्या जातात. ग्रामसभेच्या माध्यमातून पाण्याच्या वापराबाबत निर्णय घेणे आणि ग्रामस्थांनी त्यांचे पालन करणे, हे या व्यवस्थेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.
१. पिण्याच्या पाण्याला पहिले प्राधान्य : गावातील नागरिक आणि जनावरांसाठी वर्षभर पुरेल इतके पाणी राखून ठेवण्याला प्राधान्य दिले जाते. त्यानंतरच इतर वापरासाठी पाण्याचे नियोजन केले जाते.
२. शेतीसाठी उपलब्ध पाण्याचा विचार : पिण्याच्या पाण्याची गरज लक्षात घेतल्यानंतर उर्वरित पाण्याचा शेतीसाठी वापर करण्याचे नियोजन केले जाते. त्यामुळे पाण्याच्या उपलब्धतेपेक्षा अधिक वापर होऊ नये, याची काळजी घेतली जाते.
३. पिकांची निवड पाण्यानुसार : कमी पावसाच्या वर्षात अधिक पाणी लागणारी पिके घेण्याचे टाळले जाते. त्याऐवजी उपलब्ध पाण्यात येणारी पिके निवडण्यावर भर दिला जातो. ऊस आणि केळी यांसारख्या पाण्याची अधिक गरज असलेल्या पिकांबाबत गावात सामूहिक पातळीवर मर्यादा आणि नियम ठरवण्याची भूमिका महत्त्वाची मानली जाते.
४. भूजल उपशावर नियंत्रण : जमिनीतील पाण्याची पातळी टिकवण्यासाठी नवीन बोअरवेल आणि भूजल उपशाबाबत सामूहिक नियम व नियंत्रण ठेवण्यावर भर दिला जातो.
५. पाणी बचतीच्या सिंचन पद्धती : ठिबक आणि तुषार सिंचनासारख्या पद्धतींचा वापर करून शेतीतील पाण्याचा अपव्यय कमी करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
या सर्व प्रयत्नांमध्ये ग्रामसभेची भूमिका महत्त्वाची आहे. गावातील पाणी हा केवळ एखाद्या शेतकऱ्याचा किंवा कुटुंबाचा विषय नसून संपूर्ण गावाच्या भविष्याशी जोडलेला प्रश्न आहे, ही जाणीव निर्माण करणे हा या व्यवस्थेचा गाभा आहे.
तुमच्या गावातही राबवता येईल हिवरे बाजारचा फॉर्म्युला!
हिवरे बाजारचा अनुभव इतर दुष्काळी गावांसाठीही मार्गदर्शक ठरू शकतो. मात्र, प्रत्येक गावाची भौगोलिक परिस्थिती, पावसाचे प्रमाण, जमिनीचा प्रकार आणि पाण्याची उपलब्धता वेगवेगळी असते. त्यामुळे हिवरे बाजारचे नियम जसेच्या तसे लागू करण्याऐवजी स्थानिक परिस्थितीनुसार जलव्यवस्थापनाचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.
पहिले पाऊल – गावाची एकजूट : पाणीप्रश्नावर राजकीय मतभेद बाजूला ठेवून ग्रामस्थांनी एकत्र येणे गरजेचे आहे. पाण्याच्या नियोजनात प्रत्येक घटकाचा सहभाग असला पाहिजे.
दुसरे पाऊल – जलसंधारणाची कामे : गावाच्या शिवारात पडणारे पावसाचे पाणी अडवण्यासाठी नाला बांध, बंधारे, शेततळी आणि वृक्षारोपण यांसारख्या कामांना प्राधान्य द्यावे. पाणलोट क्षेत्राचा विचार करून कामांचे नियोजन करावे.
तिसरे पाऊल – पीकपद्धतीत बदल : जमिनीतील पाणीसाठा आणि पावसाचे प्रमाण लक्षात घेऊन पिकांची निवड करावी. कमी पाण्यात येणाऱ्या पिकांना प्राधान्य देऊन पाण्याचा अतिवापर टाळावा.
चौथे पाऊल – ग्रामसभेचे निर्णय : गावातील पाणी किती उपलब्ध आहे, त्याचा वापर कसा करायचा आणि भूजल उपशावर कोणती मर्यादा असावी, याबाबत ग्रामसभेत सामूहिक निर्णय घ्यावेत.
प्रत्येक गावाने आजच कराव्यात या चार गोष्टी
१. गावाच्या पाण्याचा वार्षिक ताळेबंद तयार करा.
२. पावसाचे पाणी अडवण्यासाठी जलसंधारणाची कामे हाती घ्या.
३. उपलब्ध पाण्यानुसार पीकपद्धतीचे नियोजन करा.
४. ग्रामसभेच्या माध्यमातून पाणीवापराचे नियम ठरवा.
दुष्काळावर मात करण्यासाठी पाण्याचे नियोजन हाच मार्ग
- दुष्काळाचे कारण केवळ पाण्याचा चुकीचा वापर नसतो. पावसातील अनियमितता, हवामानातील बदल, भूजलाचा अतिउपसा, पाणलोट क्षेत्राचा ऱ्हास आणि पाण्याचे अपुरे नियोजन अशा अनेक घटकांचा त्यामध्ये सहभाग असतो. त्यामुळे दुष्काळावर कायमस्वरूपी मात करण्यासाठी जलसंधारणाबरोबरच पाण्याचा काटेकोर वापर आणि दीर्घकालीन नियोजन आवश्यक आहे.
- पोपटराव पवार यांच्या नेतृत्वाखाली हिवरे बाजारने लोकसहभागातून पाणी व्यवस्थापनाचा मार्ग दाखवला. त्यांनी कोणतीही जादूची कांडी फिरवली नाही; तर गावकऱ्यांना एकत्र आणून पाण्याचे महत्त्व आणि त्याचा हिशोब समजावून दिला. आज अनेक गावांना टँकरची प्रतीक्षा करावी लागत असताना हिवरे बाजारचा अनुभव एक महत्त्वाचा संदेश देतो. दुष्काळावर मात करण्यासाठी केवळ पावसाची वाट पाहून चालणार नाही, तर उपलब्ध पाण्याचे नियोजनही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
- दरवर्षी टँकरची वाट पाहायची की आपल्या गावाला पाणीदार बनवण्यासाठी एकत्रित प्रयत्न करायचे, हा निर्णय आता प्रत्येक गावाने घेण्याची वेळ आली आहे. हिवरे बाजार हा केवळ एका गावाचा यशस्वी प्रयोग नाही, तर योग्य नियोजन, लोकसहभाग आणि सामूहिक इच्छाशक्ती असेल तर बदल घडू शकतो, याची आठवण करून देणारा आदर्श आहे.
Read About : Indian Epics and Traditional Art Forms : महाकाव्ये आणि चित्रशैली
E-Paper : Punyanagari E-Paper


Comments
Comments will appear here.
Comments are submitted for administrator moderation before appearing publicly.