Digital Arrest Scam : डिजिटल अरेस्टच्या नावाने फसवणूक; सायबर भामट्यांच्या 3 सापळ्यांपासून सावध राहा

बनावट पोलीस अधिकारी, पार्ट-टाइम नोकरी आणि खोट्या लिंकच्या माध्यमातून फसवणूक; पैसे गेल्यास तात्काळ 1930 वर संपर्क करण्याचा सल्ला

छत्रपती संभाजीनगर : Digital Arrest Scam : तुम्ही घरात शांतपणे बसलेले असताना अचानक फोन येतो. समोरून आवाज येतो, “तुमच्या नावाने पार्सल पकडले आहे”, “तुमच्या बँक खात्याचा वापर गुन्ह्यात झाला आहे” किंवा “तुमच्यावर कारवाई होणार आहे.” त्यानंतर व्हिडिओ कॉलवर पोलीस अधिकारी असल्याचे भासवणारी व्यक्ती दिसते आणि काही मिनिटांत तुमच्यावर मानसिक दबाव आणला जातो. भीतीपोटी तुम्ही पैसे दुसऱ्या खात्यात वर्ग करता आणि फसवणूक झाल्याचे लक्षात येईपर्यंत मोठी रक्कम हातातून गेलेली असते.

सायबर गुन्ह्यांच्या वाढत्या प्रकारांमध्ये ‘डिजिटल अरेस्ट’, बनावट नोकरीच्या ऑफर, गुंतवणुकीत दुप्पट परताव्याचे आमिष, बनावट वीज बिल किंवा केवायसी अपडेटच्या लिंक अशा पद्धतींचा वापर केला जात आहे. केंद्र सरकार आणि सायबर सुरक्षा यंत्रणांकडूनही नागरिकांना अशा फसवणुकीपासून सावध राहण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.

२०२४ मध्ये सायबर फसवणुकीत ₹२२,८४५ कोटींचे नुकसान

सायबर फसवणुकीचा वाढता धोका आकडेवारीतूनही स्पष्ट होतो. केंद्र सरकारने लोकसभेत दिलेल्या माहितीनुसार, २०२४ मध्ये नागरिकांनी सायबर फसवणुकीमुळे ₹२२,८४५.७३ कोटी गमावल्याचे नोंदवले गेले. २०२३ मधील ₹७,४६५.१८ कोटींच्या तुलनेत ही रक्कम सुमारे २०६ टक्क्यांनी वाढली. याच काळात राष्ट्रीय सायबर गुन्हे रिपोर्टिंग पोर्टल आणि संबंधित आर्थिक फसवणूक नोंदणी व्यवस्थेवर ३६,३७,२८८ आर्थिक फसवणुकीच्या घटना नोंदल्या गेल्या.

दरम्यान, NCRBच्या २०२४ च्या आकडेवारीनुसार देशात १,०१,९२८ सायबर गुन्हे नोंदले गेले. २०२३ मधील ८६,४२० प्रकरणांच्या तुलनेत ही सुमारे १७.९ टक्के वाढ आहे. यापैकी ७२.६ टक्के प्रकरणांमध्ये फसवणूक हा गुन्ह्याचा हेतू होता.

सापळा क्रमांक १ : ‘Digital Arrest’चा बनाव

फोनवरून एखादी व्यक्ती स्वतःला पोलीस, CBI, RBI, न्यायालय किंवा अन्य तपास यंत्रणेचा अधिकारी असल्याचे सांगते. तुमच्या नावाने पार्सलमध्ये अमली पदार्थ, बनावट पासपोर्ट किंवा अन्य बेकायदेशीर वस्तू सापडल्याचे सांगितले जाऊ शकते. त्यानंतर व्हिडिओ कॉलवर पोलीस ठाण्यासारखे दृश्य, गणवेश आणि बनावट कागदपत्रे दाखवून विश्वास निर्माण केला जातो.

यानंतर “चौकशी पूर्ण होईपर्यंत फोन ठेवू नका”, “कोणाशीही संपर्क करू नका” किंवा “अटकेपासून वाचण्यासाठी पैसे जमा करा”, असा दबाव आणला जातो. गृह मंत्रालयाने अशा प्रकारच्या फसवणुकीबाबत नागरिकांना यापूर्वीच सावध केले आहे.

महत्त्वाचे म्हणजे, ‘डिजिटल अरेस्ट’ ही भारतीय कायद्यातील स्वतंत्र कायदेशीर प्रक्रिया नाही. CBIने २०२६ मध्येही स्पष्ट केले आहे की अशा नावाची कोणतीही कायदेशीर संकल्पना अस्तित्वात नाही.

श्रीरामपूरच्या डॉक्टरांकडून ₹७.१७ कोटींची फसवणूक

या प्रकाराची गंभीरता दाखवणारे उदाहरण महाराष्ट्रातील श्रीरामपूर येथे समोर आले होते. एका ज्येष्ठ डॉक्टरांना अनोळखी क्रमांकांवरून व्हॉट्सअ‍ॅप व्हिडिओ कॉल करण्यात आले. संशयितांनी पोलीस, न्यायालय, ED आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या नावाचा वापर करून बनावट कागदपत्रे दाखवली आणि डॉक्टरांवर मानसिक दबाव आणला.

या प्रकरणात डॉक्टरांकडून ₹७ कोटी १७ लाख २५ हजार रुपये विविध खात्यांमध्ये वर्ग करण्यात आल्याची तक्रार अहिल्यानगर सायबर पोलीस ठाण्यात नोंदवण्यात आली होती.

सापळा क्रमांक २ : पार्ट-टाइम जॉब आणि दुप्पट पैशांचे आमिष

“घरी बसून व्हिडिओ लाईक करा, रिव्ह्यू द्या आणि दररोज हजारो रुपये कमवा”, असा संदेश सोशल मीडिया किंवा व्हॉट्सअ‍ॅपवर येतो. सुरुवातीला छोट्या कामाच्या बदल्यात काही पैसेही खात्यात जमा केले जातात. त्यामुळे समोरच्या व्यक्तीवर विश्वास निर्माण होतो.

त्यानंतर मोठ्या रकमेच्या गुंतवणुकीचे आमिष दाखवले जाते. “५ हजार गुंतवा, १० हजार मिळवा” किंवा “५० हजार गुंतवा, दुप्पट रक्कम मिळवा”, असे सांगून पैसे जमा करण्यास प्रवृत्त केले जाते. रक्कम जमा झाल्यानंतर संबंधित व्यक्तीचा संपर्क बंद होतो किंवा बनावट संकेतस्थळ अथवा समूह गायब होतो.

केंद्र सरकारनेही बनावट गुंतवणूक योजनांबाबत नागरिकांना सावध राहण्याचा सल्ला दिला आहे.

सापळा क्रमांक ३ : वीज बिल, KYC आणि बनावट लिंक

“वीज बिल भरलेले नाही, आज कनेक्शन कट होईल”, “तुमचे बँक खाते बंद होणार आहे”, “KYC तातडीने अपडेट करा”, अशा स्वरूपाचे संदेश पाठवले जातात. त्यामध्ये एक लिंक दिलेली असते.

घाबरून त्या लिंकवर क्लिक केल्यानंतर नागरिकांना बनावट संकेतस्थळावर नेले जाऊ शकते किंवा फोनमध्ये संशयास्पद ॲप इन्स्टॉल करण्यास सांगितले जाऊ शकते. त्यानंतर वैयक्तिक किंवा आर्थिक माहिती चोरण्याचा प्रयत्न केला जाऊ शकतो.

त्यामुळे अनोळखी लिंकवर क्लिक करणे, संशयास्पद ॲप डाउनलोड करणे किंवा फोनवर आलेली संवेदनशील माहिती कोणालाही देणे टाळणे महत्त्वाचे आहे.

सायबर फसवणूक टाळण्यासाठी ३ गोष्टी लक्षात ठेवा

१. ‘डिजिटल अरेस्ट’च्या धमकीला घाबरू नका
व्हिडिओ कॉलवर कोणी पोलीस किंवा तपास यंत्रणेचा अधिकारी असल्याचे सांगून पैसे मागत असेल, तर कॉल तात्काळ थांबवा. संबंधित यंत्रणेच्या अधिकृत संपर्क माध्यमातून स्वतंत्रपणे पडताळणी करा. सरकारी यंत्रणा फोन किंवा व्हिडिओ कॉलद्वारे अशा पद्धतीने तपास करून पैसे मागत नाहीत.

२. कमी वेळेत दुप्पट पैसे मिळण्याचे आमिष टाळा
पार्ट-टाइम काम, गुंतवणूक किंवा ऑनलाइन टास्कच्या नावाखाली आधी पैसे जमा करण्यास सांगितले जात असल्यास सावध राहा.

३. OTP, पासवर्ड आणि UPI PIN कधीही देऊ नका
बँक अधिकारी, पोलीस, सरकारी अधिकारी किंवा कोणतीही संस्था असल्याचे सांगणाऱ्या व्यक्तीलाही OTP, पासवर्ड, UPI PIN किंवा अन्य संवेदनशील आर्थिक माहिती देऊ नका. CBIनेही नागरिकांना अशी माहिती अनोळखी किंवा अप्रमाणित व्यक्तींना न देण्याचा स्पष्ट सल्ला दिला आहे.

पैसे गेले तर काय कराल?

सायबर फसवणूक झाल्यानंतर घाबरून बसू नका. तात्काळ १९३० या राष्ट्रीय सायबर क्राईम हेल्पलाइनवर संपर्क करा आणि National Cyber Crime Reporting Portal वर तक्रार नोंदवा. अधिकृत पोर्टलवर आर्थिक सायबर फसवणुकीसाठी १९३० क्रमांकावर त्वरित संपर्क करण्याचे निर्देश दिले आहेत.

व्यवहाराचा स्क्रीनशॉट, व्यवहार क्रमांक, संबंधित मोबाईल नंबर, बँक खाते किंवा UPIची माहिती आणि संशयास्पद संदेश यांसारखे पुरावे जतन करून ठेवा. तक्रार जितक्या लवकर नोंदवली जाईल, तितक्या लवकर संबंधित यंत्रणांना व्यवहाराचा मागोवा घेण्याची आणि आवश्यक ती कारवाई करण्याची संधी मिळते.

लक्षात ठेवा

भीती दाखवली, तर थांबा; पैसे मागितले, तर पडताळा!

• ‘डिजिटल अरेस्ट’ नावाची स्वतंत्र कायदेशीर प्रक्रिया नाही.
• पोलीस किंवा तपास यंत्रणेच्या नावाने आलेल्या व्हिडिओ कॉलवर विश्वास ठेवू नका.
• अनोळखी लिंकवर क्लिक करू नका.
• संशयास्पद ॲप डाउनलोड करू नका.
• OTP, UPI PIN आणि पासवर्ड कोणालाही देऊ नका.
• ऑनलाइन गुंतवणुकीत दुप्पट परताव्याचे आमिष टाळा.
• फसवणूक झाल्यास तात्काळ १९३० वर संपर्क करा.
• cybercrime.gov.in वर तक्रार नोंदवा.

डिजिटल जगात सावधगिरी हीच सर्वात मोठी सुरक्षा आहे. हा वृत्तांत कुटुंबीय आणि मित्रांपर्यंत पोहोचवा; योग्य वेळी मिळालेली माहिती मोठी आर्थिक हानी टाळण्यास मदत करू शकते.

Read About : Car Cyber Security : आधुनिक कारच्या डिजिटल अपघाताचा धोका; हॅकर्स घेऊ शकतात सिस्टीमचा ताबा
E-Paper: Punyanagari E-Paper