Rabindranath Tagore Progressive Writers Movement : सभ्यतेचे भवितव्य पणाला लागेल

Rabindranath Tagore Progressive Writers Movement : ‘आज, जागतिक युद्धाचे प्रेम जगाला भयभीत करत आहे. फॅसिस्ट हुकूमशाहीने जगासमोर भाकरीऐवजी बंदुका आणि सांस्कृतिक संधीऐवजी साम्राज्य उभारणीचे ध्येय ठेवले आहे.’ हे माझे वाक्य नाही. हे वाक्य आहे नोबेल पुरस्कार विजेते रवींद्रनाथ टागोर यांचे. त्यांनी उच्चारले होते ते १९३६ मध्ये. ते का आणि अजून का पुसले गेले नाही हे आजच्या लेखातून कळेलच.

Rabindranath Tagore Progressive Writers Movement : हिंदीचे प्रसिद्ध लेखक ज़ाहिद ख़ान यांनी ‘तरक़्क़ी-पसंद’ चळवळीचे पहिले अधिवेशन लखनौत होताच एकेक साहित्यिक या चळवळीशी कसे जोडले गेले ते सांगितले. मागच्या लेखात आपण पाहिले की प्रेमचंद सारखे दर्जेदार हिंदी साहित्यिक यांनी त्या चळवळीला कसा पाठिंबा दिला. आता बंगालीचे व आपल्याला नोबेल पुरस्कार मिळवून देणारे रवींद्रनाथ टागोर कसे जोडले गेले ते कळेल. विशेष म्हणजे उर्दूचे प्रसिद्ध कवी अली सरदार जाफरी यांच्या नजरेतून गुरुदेव कसे दिसत होते ते कळते. ज़ाहिद ख़ान आणि वाचकांच्या मध्ये मी जराही न थांबता सांगतो.

‘गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर हे पुरोगामी साहित्य चळवळीच्या अगदी सुरुवातीपासूनच त्यात सामील होते. देशातील सर्व भाषांमध्ये पसरलेल्या या चळवळीला त्यांनी सातत्याने पाठिंबा दिला आणि जेव्हा जेव्हा संधी मिळाली, तेव्हा त्यांनी उदारपणे तिचे नेतृत्व केले. टागोर हे देशातील अशा काही मोजक्या भारतीय लेखकांपैकी एक होते, जे केवळ जगभरातील महत्त्वाचे साहित्यच वाचत नसत, तर महान लेखकांशी त्यांचे वैयक्तिक संबंधही होते.

त्या काळात जगभर पसरलेल्या साम्राज्यवादविरोधी आणि फॅसिस्टविरोधी चळवळींमध्ये ते थेट सामील होते. १९३६ मध्ये पुरोगामी लेखक संघटनेच्या पहिल्या अधिवेशनानंतर, जेव्हा १९ ते २३ जून १९३६ दरम्यान लंडनमध्ये आंतरराष्ट्रीय लेखक संघटनेचे अधिवेशन भरले होते, तेव्हा अखिल भारतीय पुरोगामी लेखक संघटनेने तेथे एक संदेश पाठवला. त्यावर प्रेमचंद, शरतचंद्र चट्टोपाध्याय, नंदलाल बोस, पंडित जवाहरलाल नेहरू आणि इतर नामांकित लेखक व समाजसेवक, तसेच रवींद्रनाथ टागोर यांच्या स्वाक्षऱ्या होत्या. हाच संदेश नंतर सप्टेंबर १९३६ मध्ये ब्रुसेल्स येथील शांतिनिकेतन परिषदेला पाठवण्यात आला. त्यात स्पष्टपणे म्हटले होते, ‘आज, जागतिक युद्धाचे प्रेम जगाला भयभीत करत आहे. फॅसिस्ट हुकूमशाहीने जगासमोर भाकरीऐवजी बंदुका आणि सांस्कृतिक संधीऐवजी साम्राज्य उभारणीचे ध्येय ठेवले आहे. अशाप्रकारे तिने आपले खरे स्वरूप प्रकट केले आहे.

अबिसिनिया ताब्यात घेण्यासाठी वापरलेल्या पद्धतींनी विवेक आणि सभ्यतेवर विश्वास ठेवणाऱ्या सर्वांना तीव्र धक्का बसला आहे.’ प्रमुख साम्राज्यवादी शक्तींमधील स्पर्धा आणि अंतर्विरोध, अमानुष, अंध राष्ट्रवादी भावनांना हेतुपुरस्सर दिलेली चिथावणी आणि वेगाने होणारी पुन:शस्त्रीकरणही सर्व आज आपण ज्या परिस्थितीत आहोत त्याची अशुभ चिन्हे आहेत. आमच्या स्वत:च्या वतीने आणि आमच्या देशबांधवांच्या वतीने, आम्ही इतर देशांतील लोकांच्या आवाजात सामील होऊन घोषित करतो की, आम्हाला युद्धाचा तिटकारा आहे, आम्हाला ते टाळायचे आहे आणि त्यात आमचे कोणतेही हितसंबंध नाहीत.

आम्ही भारताच्या साम्राज्यवादी युद्धातील सहभागाला विरोध करतो, कारण आम्हाला माहीत आहे की येणाऱ्या युद्धात सभ्यतेचे भवितव्य पणाला लागेल. (पान ४२, ‘काही सुखद आठवणी’, अली सरदार जाफरी, प्रोग्रेसिव्ह रायटर्स असोसिएशनची स्मरणिका, १४ वे राष्ट्रीय अधिवेशन, गोदरगाव, एप्रिल २००८) टागोर यांनी त्यांच्या बंगाली भाषणाचे इंग्रजीत भाषांतर करावे अशी विनंती करण्यासाठी, पुरोगामी चळवळीचे दोन महत्त्वाचे आधारस्तंभ – प्रख्यात इंग्रजी लेखक डॉ. मुल्क राज आनंद आणि कवी-समाजसेवक अली सरदार जाफरी – कलकत्त्याहून शांतीनिकेतन (बोलपूर) येथे गेले. त्यांच्या पहिल्याच भेटीत गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांच्या मनमोहक व्यक्तिमत्त्वाचा सरदार जाफरी यांच्यावर काय प्रभाव पडला? त्यांच्याच शब्दांत: ‘ते एका आलिशान हवेलीत राहत होते, जिथे त्यांचे ग्रंथालयही होते. हवेलीच्या समोरच्या एका कोपऱ्यात एक छोटी झोपडी होती, जिथे ते काम करत असत. या साध्या अभ्यासखोलीत, आमचे लक्ष सर्वांत आधी आमच्या समोरच्या भिंतीला लागून असलेल्या टेबलावर मांडलेल्या पुस्तकांच्या ढिगाऱ्याकडे वेधले गेले.

टागोर एका वेताच्या स्टूलवर बसले होते. त्यांचा चेहरा पुस्तकाकडे आणि भिंतीकडे होता आणि त्यांची पाठ आम्ही ज्या दारातून आत आलो होतो त्या दाराकडे होती. आमच्याकडे किंचित वळून, त्यांनी आम्हाला बसण्याची जागा दाखवण्यासाठी हाताने इशारा केला.

आमच्यासाठीही तिथे एक वेताचा स्टूल होता. मी यापूर्वी कधीही एखादा पैगंबर किंवा ऋषी पाहिला नव्हता. पण, त्यांच्या शरीरयष्टीत काहीतरी विशेष होते. त्यांचा अभिमानास्पद चेहरा, पांढरी दाढी, खांद्यांवर रुळणारे केसांचे झुबके आणि इराणी पद्धतीचा गडद रंगाचा झगा, यांमुळे मला वाळवंटातील हिब्रू पैगंबर आणि इराणच्या झोरोस्ट्रियन लोकांची आठवण झाली. त्यांनी टोपी घातली होती की नाही हे मला आठवत नाही. त्यांचे डोके कदाचित टोपीने झाकलेले असावे.’

प्रदीप निफाडकर
संपर्क : ९९२२१२७४९२