left brain right brain myth – उजवा मेंदू सर्जनशील, डावा तर्कशील हा समज किती खरा?

माणूस ‘डाव्या’ किंवा ‘उजव्या’ मेंदूचा नसतो; दोन्ही बाजूंची असते महत्त्वाची भूमिका

पर्थ : left brain right brain myth – ‘डावा मेंदू तर्कशुद्ध असतो आणि उजवा मेंदू सर्जनशील असतो’, असे आपण अनेकदा ऐकतो. गणित, विज्ञान किंवा तर्कात चांगली व्यक्ती ‘डाव्या मेंदूची’, तर चित्रकला, संगीत किंवा लेखनात हुशार व्यक्ती ‘उजव्या मेंदूची’ असल्याचेही म्हटले जाते. मात्र, मेंदूविषयीची ही लोकप्रिय कल्पना वैज्ञानिकदृष्ट्या पूर्णपणे योग्य नाही. माणसाची विचार करण्याची पद्धत आणि व्यक्तिमत्त्व केवळ मेंदूच्या एका बाजूवर ठरत नाही.
मेंदूच्या दोन्ही बाजू काही विशिष्ट कामांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे सहभागी होतात, हे शास्त्रज्ञांनी अनेक वर्षांपूर्वी शोधले. १८६०च्या दशकात फ्रेंच शास्त्रज्ञ पॉल ब्रॉका यांनी बोलण्याच्या क्षमतेशी मेंदूच्या डाव्या बाजूचा संबंध असल्याचे दाखवून दिले. पुढे रॉजर स्पेरी यांनी मेंदूच्या दोन्ही बाजूंमधील संपर्क कमी झालेल्या रुग्णांचा अभ्यास केला. या संशोधनातून भाषेशी संबंधित काही कामे डाव्या बाजूशी, तर भावना आणि काही अव्यक्त प्रक्रियांशी संबंधित कामे उजव्या बाजूशी अधिक जोडलेली असल्याचे दिसून आले. मात्र, याचा अर्थ एखादी व्यक्ती पूर्णपणे ‘डाव्या’ किंवा ‘उजव्या’ मेंदूवर अवलंबून असते, असा होत नाही.

मग सत्य काय?

‘डावा मेंदू म्हणजे तर्क आणि उजवा मेंदू म्हणजे सर्जनशीलता’ ही मांडणी सोपी असल्यामुळे लोकप्रिय झाली. प्रत्यक्षात मानवी मेंदू अत्यंत गुंतागुंतीचा आहे.
त्यामुळे एखादी व्यक्ती तर्कशील आहे की सर्जनशील, हे तिच्या मेंदूच्या एका बाजूवरून ठरवता येत नाही. तर्क असो किंवा सर्जनशीलता, मानवी मेंदूच्या दोन्ही बाजू एकत्र काम करून आपल्या विचारांना आकार देतात.

सर्जनशीलतेसाठी दोन्ही बाजूंचे सहकार्य

२०१३ मध्ये एक हजारांहून अधिक व्यक्तींच्या मेंदूच्या प्रतिमांचा अभ्यास करण्यात आला. त्यातून मेंदूतील काही कामे विशिष्ट भागांशी अधिक संबंधित असल्याचे दिसले. मात्र, एखाद्या व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व, बुद्धिमत्ता किंवा विचार करण्याची पद्धत मेंदूच्या एका बाजूच्या वर्चस्वामुळे ठरते, असे पुरावे आढळले नाहीत.
विशेषत: सर्जनशील विचार करताना मेंदूच्या अनेक भागांचा एकत्रित वापर होतो. लेखन, संगीत, चित्रकला किंवा नवीन कल्पना सुचवताना मेंदूच्या दोन्ही बाजू एकमेकांशी समन्वयाने काम करतात.

Read About : Konkan Beach Safety : कोकणातील सुंदर समुद्रकिनारे का ठरताहेत जीवघेणे?
E-Paper: Punyanagari E-Paper