Himalayan Waste Management : कचऱ्यातील भागीदारी

Himalayan Waste Management : अनेक वर्ष अनेक ठिकाणी फिरल्यावर आपल्या सगळ्यांच्याच हे लक्षात आलं आहे की जिथे जिथे पर्यटक जातात तिथे तिथे आपली आठवण ठेवून जातात. प्लास्टीक, रिकाम्या बाटल्या, कागद, इकडे तिकडे सांडून ठेवलेले खाण्याचे पदार्थ, तुटक्या गोष्टी, इत्यादी अनेक नको असलेल्या वस्तू तिथेच टाकून जाताना प्रवासी आपली जबाबदारी विसरतात. साहजिकच आहे. परत एवढं वजन कोण वा कशाला वाहून नेणार? अर्थातच ते फुटकं-तुटकं सामान तिथे राहून तरी काय करणार? मग ते कचरा आपलं काम चोख बजावतं. तिथलं पर्यावरण दूषित करण्याचं काम करतं. पण आपण त्याबद्दल काही करतो का? हा प्रश्न आपण आपल्यालाच विचारलेला बरा. परंतु काही माणसं अशी असतात की, त्यांना पृथ्वीची काळजी असते आणि ती सतावत असते.

असा एक माणूम आम्हाला भेटला भूतानमध्ये. मी तर त्याचं काम अगदी जवळून पाहिलं. किती जणांनी ते लक्षात आलं ते माहित नाही, परंतु मी त्याच्या अथक कामामुळे आणि त्याच्या दूरदृष्टीमुळे अगदी भारून गेले होते. भूतानी वेष परिधान केलेला तो गृहस्थ आमचा गाईड म्हणून सतत आमच्याबरोबर होता. कायम शांत व हसरा चेहरा घेऊन तो आमचं भूतानबद्दलच ज्ञान वाढवत होता आणि स्वत:च्या कामामुळे सतत एक सुंदर उदाहरण म्हणून आमच्या समोर वावरत होता. तो आमच्या बरोबर कुठेही बसमधून खाली उतरला की आजूबाजूला जिथे दिसेल तिथे असेल तो कचरा उचलून तो एक तर बसमधल्या एका मोठ्या पिशवीत वा जवळपास असलेल्या कचऱ्याच्या डब्यात टाकत होता. हे करताना तो कोणालाही दोष देत नव्हता वा त्याबद्दल रागावतही नव्हता. अत्यंत शांतपणे त्याचं हे काम चालू होतं. त्याच्यासारख्या अनेक स्वयंघोषित कार्यकर्त्यांमुळेच हे भूतान स्वच्छ ठेवण्याचे कार्य अव्याहतपणे चालू आहे.

या उदाहरणानंतर मला एक वेगळ्या प्रकारची परंतु याच प्रकारच्या हेतूने चालणारी कार्यसंस्था समजली. यावेळेला मात्र ती मीडियात भेटली. भारतीय हिमालयातील ट्रेकिंग मार्गांची अनेक वर्षे स्वच्छता करणाऱ्या आणि २०१६ मध्ये सुरू झालेल्या ‘हीलिंग हिमालयाज’ या ना-नफा संस्थेच्या संस्थापकांचा असा विश्वास आहे की, आपल्या वर्तणुकीत एक साधा बदल केल्यास भारतातील सर्वात व्यस्त तीर्थयात्रा मार्गांपैकी किमान एकाचा तरी पूर्णपणे कायापालट होऊ शकतो. जे एका वैयक्तिक प्रयत्नाने सुरू झाले, ते हळूहळू एका चळवळीत रूपांतरित झाले, जे आज पर्वतीय प्रदेशांमध्ये स्वच्छता मोहीम, जनजागृती मोहीम आणि कचरा व्यवस्थापन उपक्रम राबवते. जवळजवळ दशकभर हिमालयाची स्वच्छता केल्यानंतर, ‘कॅरी मी बॅक’ या नावाने आता कार्यरत असणारी त्यांची संस्था, प्रत्येक केदारनाथ यात्रेकरूसोबत १ किलो कचरा परत पाठवत आहे व स्वच्छतेतील जबाबदारीचा काही हिस्सा पर्यटकांच्या हाती सोपवत आहे. दरवर्षी लाखो लोक केदारनाथची खडतर चढाई करतात. यावर्षी, पर्यावरण कार्यकर्ते प्रदीप संगवान यांची इच्छा आहे की, त्यांनी आपल्या आठवणींसोबत काही तरी परत घेऊन यावे: किमान एक किलो कचरा!

या कल्पनेमागील गणित असं आहे की जर एक लाख यात्रेकरू प्रत्येकी एक किलोग्रॅम कचरा परत घेऊन गेले, तर डोंगरांमधून १०० टन कचरा कमी होईल. संगवानने ही संकल्पना सोशल मीडियावर मांडली. केदारनाथ यात्रेचे चाळीस दिवस. दहा लाख नोंदणीकृत यात्रेकरूंनी मागील सर्व विक्रम मोडून यात्रेचा टप्पा गाठला आहे. आमची ‘कॅरी मी बॅक यात्रा’ आता जोर धरत आहे. ज्या प्रदेशात कचरा व्यवस्थापन हे पर्यटनापुढील सर्वात मोठ्या आव्हानांपैकी एक आहे, तिथे ही कल्पना लोकांना खूप आवडली आहे. सगळ्यांची तीर्थयात्रा मागे पाऊलखुणा सोडून जाते. दरवर्षी पर्यटकांची संख्या वाढत असल्यामुळे, मार्गावर निर्माण होणाऱ्या टाकून दिलेल्या प्लास्टिकच्या बाटल्या, खाद्यपदार्थांची वेष्टने, रेनकोट, काचेची भांडी आणि इतर कचऱ्याचे प्रमाणही वाढत आहे.

मागील काही वर्षांमध्ये, तीर्थयात्रा मार्गावरील छायाचित्रांमधून शिबिरे आणि विश्रांतीच्या ठिकाणांजवळ कचऱ्याचे ढीग साचलेले दिसून आले आहेत, ज्यामुळे पर्यावरणाच्या दृष्टीने संवेदनशील असलेल्या भूभागावर पडणारा ताण अधोरेखित होतो. संगवानसाठी ही समस्या अशी आहे, जी त्याने गेल्या दशकाहून अधिक काळापासून प्रत्यक्ष अनुभवली आहे. ‘त्या भागातील माझ्या भेटीदरम्यान, प्रसिद्ध ट्रेकिंग स्थळांना विद्रूप करणारे कचऱ्याचे ढिग पाहून मला संताप आणि दु:ख दोन्ही वाटले,’ असे त्यांनी एका मुलाखतीत सांगितले होते. उपायाची वाट पाहण्याऐवजी, त्याने स्वत:च कचरा वाहून आणायला सुरुवात केली. मित्र आणि कुटुंबीयही त्याच्यासोबत स्वच्छता मोहिमेत सामील झाले. जे एका वैयक्तिक प्रयत्नाने सुरू झाले, ते हळूहळू एका चळवळीत रूपांतरित झाले. २०१६ मध्ये, त्यांनी ‘हीलिंग हिमालयाज फाउंडेशन’ची स्थापना केली, जे आज पर्वतीय प्रदेशांमध्ये स्वच्छता मोहीम, कचरा तपासणी, जनजागृती मोहीम आणि कचरा व्यवस्थापन उपक्रम राबवते.

पण अनेक वर्षे कचरा गोळा केल्यानंतर संगवानच्या लक्षात आले की केवळ साफसफाईने ही समस्या सुटणार नाही. त्याच्या मते, या समस्येचे समाधान सहभागात आहे. संगवानने ही संकल्पना सोशल मीडियावर मांडली. आता केदारनाथ यात्रेचे चाळीस दिवस, दहा लाख नोंदणीकृत यात्रेकरूंनी मागील सर्व विक्रम मोडून यात्रेचा टप्पा गाठला आहे. ‘आमची ‘कॅरी मी बॅक यात्रा’ आता जोर धरत आहे. संगवान यांनी वारंवार यावर जोर दिला आहे की, सहभागींनी मोठ्या प्रमाणात कचरा वाहून नेण्याची गरज नाही. लाखो अभ्यागतांनी काहीशे ग्रॅम कचरा जमा करून नेल्यास त्यानेही मोठा फरक पडू शकतो. जर त्याचा वापर होत असेल तर ते परत घेऊन जा,’ असा आग्रह त्यांनी केला.

मंगल गोगटे
संपर्क : ९८२०००००२४