DRDO HAPS Airship Test : भारताच्या एअरशिपने गाठली २१ किमी उंची! संरक्षण तंत्रज्ञानात मोठी प्रगती

आग्रा येथील ADRDE संस्थेने विकसित केलेली एअरशिप २० किमी उंचीवर ३० मिनिटांहून अधिक काळ कार्यरत

नवी दिल्ली : DRDO HAPS Airship Test भारताच्या संरक्षण आणि हवाई तंत्रज्ञान क्षेत्रात संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेने (डीआरडीओ) महत्त्वाची प्रगती केली आहे. संस्थेने विकसित केलेल्या हाय अल्टिट्यूड प्लॅटफॉर्म सिस्टीम (एचएपीएस) या विशेष ‘एअरशिप’ची यशस्वी चाचणी घेतली. या चाचणीदरम्यान ‘एअरशिप’ समुद्रसपाटीपासून तब्बल २१ किलोमीटर उंचीवर पोहोचली. अत्यंत उंच वातावरणात दीर्घकाळ कार्य करू शकणारी निरीक्षण आणि संचार यंत्रणा विकसित करण्याच्या भारताच्या प्रयत्नांतील हा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

डीआरडीओच्या माहितीनुसार, ६ ऑक्टोबर रोजी झालेल्या चाचणीत एअरशिप २१ किलोमीटर उंचीवर पोहोचली. त्यानंतर ती सुमारे २० किलोमीटर उंचीवर ३० मिनिटांपेक्षा अधिक काळ राहिली. या काळात तिने विविध उपकरणे सोबत वाहून नेली. नियोजित आदेशानंतर एअरशिपला खाली आणण्यात आले आणि ती सुरक्षितपणे परत मिळवण्यात आली.
चाचणीदरम्यान मिळालेल्या उड्डाणविषयक माहितीचे विश्लेषण करण्यात आले. अत्यंत उंचीवर पोहोचणे, ठरावीक उंची टिकवून ठेवणे आणि सुरक्षितपणे परत येणे या क्षमतांची चाचणी यशस्वी ठरली. मात्र, ही प्रायोगिक चाचणी असून, एअरशिप अनेक आठवडे किंवा महिने हवेत राहू शकते, हे अद्याप सिद्ध झालेले नाही.

सीमांवर नजर, आपत्तीच्या काळात संचारासाठी उपयोग

एचएपीएस तंत्रज्ञान विकसित झाल्यास भारताला संवेदनशील सीमावर्ती भागांवर सातत्याने देखरेख ठेवण्यास मदत होऊ शकते. विशेषत: डोंगराळ प्रदेशांत नियमित निरीक्षण करणे आव्हानात्मक असते. अशा ठिकाणी उंचावरून निरीक्षण करणारी एअरशिप उपयोगी ठरू शकते.

याशिवाय, ज्या दुर्गम भागांत मोबाइल किंवा इतर संचार सुविधा मर्यादित आहेत, तेथे ही एअरशिप संचार संकेत पोहोचवणारे माध्यम ठरू शकते. भूकंप, पूर किंवा अन्य नैसर्गिक आपत्तींत जमिनीवरील दूरसंचार यंत्रणा विस्कळीत झाल्यासही तिचा संभाव्य उपयोग होऊ शकतो.
उपग्रहांना पर्याय नव्हे, तर पूरक तंत्रज्ञान एचएपीएसचे महत्त्व केवळ उंची गाठण्यात नाही, तर भविष्यात ते पुन्हा खाली आणून त्याची देखभाल करून वापरण्याच्या शक्यतेतही आहे. मात्र, त्याची प्रत्यक्ष उपयुक्तता उड्डाणाचा कालावधी, उपकरणे वाहून नेण्याची क्षमता, हवामानाचा परिणाम आणि संचालनाचा खर्च यांवर अवलंबून असेल.

एडीआरडीई ही संस्था प्रामुख्याने पॅराशूट आणि हवाई वितरण प्रणालींच्या विकासासाठी ओळखली जाते. एचएपीएस चाचणीमुळे अत्यंत उंच वातावरणात कार्य करणाऱ्या प्लॅटफॉर्मच्या विकासाच्या दिशेने तिचे काम पुढे गेले आहे. भारतासाठी ही महत्त्वाची प्रायोगिक प्रगती असली, तरी पूर्ण क्षमतेची कार्यान्वित यंत्रणा विकसित करण्यासाठी पुढील चाचण्या आवश्यक असतील.

काय आहे एअरशिप?

एअरशिप म्हणजे समुद्रसपाटीपासून अति उंचावरील व्यासपीठ प्रणाली (हाय अल्टिट्यूड प्लॅटफॉर्म सिस्टीम). ही हवेपेक्षा हलक्या वायूच्या तत्त्वावर कार्य करणारी एअरशिप असून, पृथ्वीच्या वातावरणातील स्ट्रॅटोस्फिअर या थरात कार्य करण्यासाठी तिची रचना करण्यात आली आहे. आग्रा येथील ‘एरियल डिलिव्हरी रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट एस्टॅब्लिशमेंट’ (एडीआरडीई) या डीआरडीओच्या संस्थेने तिची रचना आणि विकास केला आहे.

पारंपरिक विमानांपेक्षा अधिक उंचीवर आणि उपग्रहांपेक्षा पृथ्वीच्या जवळ कार्य करण्याची क्षमता हे या तंत्रज्ञानाचे वैशिष्ट्य आहे. उपग्रह पृथ्वीभोवती कक्षेत फिरतात; मात्र एअरशिपला एखाद्या विशिष्ट प्रदेशावर दीर्घकाळ स्थिर ठेवण्याची क्षमता विकसित करता येऊ शकते. त्यामुळे सीमावर्ती भागांवर लक्ष ठेवणे, संचार सुविधा पुरवणे आणि दुर्गम प्रदेशांचे निरीक्षण करणे यासाठी हे तंत्रज्ञान उपयुक्त ठरू शकते.

Read About: Space Zone India Rocket Test : हवेतच रॉकेट इंजिन पुन्हा सुरू; भारताची मोठी झेप!
E-Paper: Punyanagari E-Paper