Hamar Tribe: हॅमर ; 5 अनोख्या परंपरा

Hamar Tribe: हॅमर जमातीचे जीवन नेमके कसे?

Hamar Tribe : आफ्रिका हा विविध संस्कृती, भाषा, जीवनपद्धती आणि आदिवासी परंपरांचा खंड म्हणून ओळखला जातो. या खंडातील इथिओपियाच्या दक्षिण-पश्चिम भागात, ओमो नदीच्या खोऱ्यात राहणारी हॅमर ( Hamar) किंवा हमार जमात जगातील वैशिष्ट्यपूर्ण आदिवासी समुदायांपैकी एक आहे.

आधुनिक जगाशी संपर्क वाढत असतानाही या समाजातील अनेक पारंपरिक प्रथा, पोशाख, विवाहसंस्कार, पशुपालन आणि सामाजिक रूढी आजही टिकून आहेत. त्यांच्या काही परंपरा बाहेरील जगाला अत्यंत वेगळ्या वाटतात; मात्र त्या त्यांच्या इतिहासाशी, सामाजिक रचनेशी आणि सांस्कृतिक ओळखीशी जोडलेल्या आहेत. ( Hamar Tribe) हॅमर लोकांचा पारंपरिक जीवनक्रम मुख्यत: पशुपालन आणि शेतीवर आधारित आहे. गाई, शेळ्या आणि इतर पशुधन त्यांच्या आर्थिक जीवनात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. पशुधन म्हणजे केवळ अन्न किंवा उत्पन्नाचे साधन नसून संपत्ती, प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्थानाचे प्रतीकही आहे.

कुटुंबाकडे किती पशुधन आहे यावर त्यांच्या आर्थिक आणि सामाजिक सामर्थ्याचा अंदाज घेतला जातो. हॅमर (Hamar Tribe) लोक ज्वारी, बाजरी आणि इतर स्थानिक पिकांची लागवड करतात. ओमो खोऱ्यातील हवामान आणि पाण्याची उपलब्धता त्यांच्या जीवनावर मोठा परिणाम करते, त्यामुळे त्यांची जीवनशैली निसर्गाच्या चक्राशी घट्ट जोडलेली आहे. हॅमर जमातीची ( Hamar Tribe) सर्वांत प्रसिद्ध परंपरा म्हणजे ‘बुल जंपिंग’, म्हणजेच बैलांच्या पाठीवरून उडी मारण्याचा विधी. हा केवळ एक खेळ नसून तरुण मुलाच्या आयुष्यातील महत्त्वाचा सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्कार आहे. या समारंभात अनेक बैलांना एका रांगेत उभे केले जाते.

तरुणाने बैलांच्या पाठीवरून धावत उडी मारत पुढे जाणे आणि पुन्हा परत येणे अपेक्षित असते. हा विधी यशस्वीपणे पूर्ण केल्याने त्याला समाजात प्रौढ पुरुष म्हणून मान्यता मिळते. त्यानंतर त्याच्यावर कुटुंब आणि समाजाच्या अधिक जबाबदाऱ्या येतात. पारंपरिक पद्धतीने हा संस्कार विवाहाच्या पात्रतेशीही जोडला गेला आहे. या समारंभात संपूर्ण समुदाय सहभागी होतो. संगीत, नृत्य, गाणी आणि पारंपरिक पोशाख यामुळे वातावरण उत्साहपूर्ण बनते, त्यामुळे बुल जंपिंग हा एका व्यक्तीचा विधी न राहता संपूर्ण समुदायाचा सामाजिक सोहळा बनतो. हॅमर ( Hamar Tribe) समाजात विवाहाला अत्यंत महत्त्वाचे सामाजिक स्थान आहे. विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध मानला जात नाही; तो दोन कुटुंबे आणि सामाजिक गट यांच्यातील नाते मजबूत करणारा सोहळा मानला जातो.

पारंपरिक विवाहव्यवस्थेत पशुधनाला विशेष महत्त्व आहे. गाई आणि इतर पशुधन हे संपत्तीचे प्रतीक असल्यामुळे विवाहाशी संबंधित देवाणघेवाणीत त्यांची भूमिका असते. वधूमूल्याच्या पारंपरिक पद्धतीत वराच्या कुटुंबाकडून वधूच्या कुटुंबाला पशुधन देण्याची प्रथा आढळते.

यामागे केवळ आर्थिक व्यवहार नसून दोन कुटुंबांमधील संबंध दृढ करण्याचा सामाजिक अर्थही असतो. तरुण पुरुषाने प्रौढत्वाचा संस्कार पूर्ण करणे आणि समाजात आपले स्थान निर्माण करणे हे विवाहाच्या पारंपरिक प्रक्रियेशी जोडलेले असते. विवाहानंतर कुटुंब आणि पशुधनाची जबाबदारी पुरुषावर येते, तर महिलांची भूमिका घर, मुलांचे संगोपन, शेती आणि इतर दैनंदिन कामांमध्ये महत्त्वाची असते.

Hamar Tribe – हॅमर जमातीच्या बुल जंपिंग समारंभातील सर्वांत चर्चिली जाणारी आणि बाहेरील जगाला धक्कादायक वाटणारी प्रथा म्हणजे काही स्त्रियांनी स्वत:हून चाबकाचे फटके स्वीकारणे. समारंभाच्या वेळी तरुणाकडील महिला नातेवाईक पारंपरिक पोशाखात सहभागी होतात. काही महिला चाबकाचे फटके घेण्याची मागणी किंवा तयारी दर्शवतात.

ही कृती त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक संस्कृतीत धैर्य, निष्ठा, नातेवाईकांप्रती बांधिलकी आणि भावनिक संबंध व्यक्त करण्याचा एक मार्ग म्हणून पाहिली जाते. बाहेरील व्यक्तीला ही प्रथा हिंसक किंवा क्रूर वाटू शकते आणि आधुनिक आरोग्य व मानवाधिकारांच्या दृष्टिकोनातून तिच्यावर प्रश्न उपस्थित केले जातात, त्यामुळे या परंपरेचे वर्णन करताना तिला केवळ ‘विचित्र’ म्हणून पाहण्याऐवजी तिच्या सांस्कृतिक संदर्भासह समजून घेणे आवश्यक आहे. हॅमर महिलांची केशरचना आणि पारंपरिक दागिने त्यांच्या संस्कृतीची वेगळी ओळख निर्माण करतात. महिला केसांमध्ये लोणी किंवा प्राणिजन्य चरबी आणि लालसर माती किंवा गेरू यांचा वापर करतात, त्यामुळे त्यांच्या केसांना लालसर रंग आणि विशिष्ट स्वरूप प्राप्त होते.

महिला चामड्यापासून तयार केलेली पारंपरिक वस्त्रे घालतात. गळ्यात मणी, धातूचे हार आणि इतर अलंकार असतात. विवाहित महिलांच्या गळ्यातील विशिष्ट धातूचे अलंकार त्यांच्या वैवाहिक स्थितीचे प्रतीक असू शकतात. विशेष प्रसंगी त्यांच्या सजावटीत आणखी भर पडते. हॅमर ( Hamar Tribe) समाजातील सण आणि समारंभांमध्ये नृत्य, गाणी आणि सामूहिक सहभाग महत्त्वाचा असतो. विवाह, प्रौढत्वाचे संस्कार आणि इतर सामाजिक कार्यक्रमांमध्ये पुरुष आणि महिला पारंपरिक पद्धतीने नृत्य करतात.

या सामुदायिक कार्यक्रमांमधून तरुण पिढीला आपल्या संस्कृतीची ओळख मिळते. वडीलधारी व्यक्ती परंपरा, सामाजिक नियम आणि पूर्वजांच्या आठवणी पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवतात, त्यामुळे मौखिक परंपरा हॅमर समाजाच्या सांस्कृतिक वारशात महत्त्वाची भूमिका बजावते. हॅमर लोकांचे जीवन निसर्ग, जमीन, पाणी आणि पशुधनाशी अतिशय जवळून जोडलेले आहे.

पाऊस कमी पडला किंवा दुष्काळ निर्माण झाला तर त्यांच्या शेतीवर आणि पशुधनावर थेट परिणाम होतो, त्यामुळे हवामानातील बदल त्यांच्यासाठी केवळ पर्यावरणाचा प्रश्न नसून जगण्याचा प्रश्न असतो. त्यांच्या पारंपरिक जीवनपद्धतीत उपलब्ध नैसर्गिक साधनांचा काळजीपूर्वक वापर करण्याला महत्त्व आहे. हॅमर (Hamar) समाज आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देतो – मानवी संस्कृती एकसारखी नसते; प्रत्येक समाजाने आपल्या इतिहासातून, निसर्गातून आणि सामाजिक अनुभवातून आपली वेगळी जीवनपद्धती घडवलेली असते. बदलत्या आधुनिक जगात या सांस्कृतिक वारशाचे जतन आणि त्या समुदायाच्या सन्मानाचा आदर करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.

गणेश भूसारी
संपर्क : ८९९९३५००४४

Read About: El Nino Drought: ‘एल निनो’चा भीषण तडाखा, विहिरी कोरड्या, पिके उद्ध्वस्त, उपासमारीची वेळ
E-Paper: Punyanagari E-Paper