Ad Advertisement Ad Advertisement

Indian Citizenship Renunciation – पाच वर्षांत 9 लाख भारतीयांनी सोडले नागरिकत्व; देश सोडण्यामागे पैसा, संधी की व्यवस्थेतील त्रुटी?

उच्च शिक्षण, करिअर, उत्तम जीवनमान आणि मुलांचे भविष्य यांसाठी परदेशाला पसंती; ‘ब्रेन ड्रेन’मुळे भारताच्या प्रतिभेचे नुकसान होत असल्याची चर्चा

मुंबई : Indian Citizenship Renunciation – देशभक्ती आणि परदेशात स्थायिक होण्याचा निर्णय यांची सांगड घालताना अनेकदा भावनिक प्रश्न उपस्थित केले जातात. मात्र, या प्रश्नामागे आर्थिक, सामाजिक आणि व्यावसायिक वास्तवही दडलेले आहे. परराष्ट्र मंत्रालयाने संसदेत दिलेल्या आकडेवारीनुसार, २०२० ते २०२४ या पाच वर्षांच्या कालावधीत तब्बल ८ लाख ९६ हजार ८४३ भारतीयांनी आपले नागरिकत्व सोडले आहे. म्हणजेच जवळपास ९ लाख भारतीयांनी भारतीय नागरिकत्वाचा त्याग केला. या आकडेवारीमुळे भारतातून परदेशात स्थायिक होण्याच्या वाढत्या प्रवाहावर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे.

मात्र, नागरिकत्व सोडणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीने भारत कायमचा सोडला आहे किंवा हे सर्वजण उच्चशिक्षित आणि श्रीमंत आहेत, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. तरीही, नागरिकत्व सोडण्यामागील कारणांचा विचार केला असता शिक्षण, रोजगार, व्यवसाय, आर्थिक संधी आणि जीवनमानाशी संबंधित मुद्दे महत्त्वाचे ठरतात.

पाच वर्षांतील नागरिकत्व सोडणाऱ्यांची आकडेवारी

परराष्ट्र मंत्रालयाने संसदेत दिलेल्या माहितीनुसार, २०२० मध्ये ८५ हजार २५६ भारतीयांनी नागरिकत्व सोडले. २०२१ मध्ये हा आकडा वाढून १ लाख ६३ हजार ३७० झाला. २०२२ मध्ये सर्वाधिक २ लाख २५ हजार ६२० नागरिकांनी भारतीय नागरिकत्वाचा त्याग केला. २०२३ मध्ये २ लाख १६ हजार २१९, तर २०२४ मध्ये २ लाख ६ हजार ३७८ भारतीयांनी नागरिकत्व सोडले.

पाच वर्षांची आकडेवारी

  • २०२० : ८५,२५६
  • २०२१ : १,६३,३७०
  • २०२२ : २,२५,६२०
  • २०२३ : २,१६,२१९
  • २०२४ : २,०६,३७८

एकूण : ८,९६,८४३ भारतीय

परदेशात स्थायिक होण्यासाठी अमेरिका, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया आणि ब्रिटन यांसारख्या देशांना अनेक भारतीय पसंती देतात. याशिवाय युरोपातील काही देशांमध्येही भारतीय नागरिक स्थायिक होत आहेत. मात्र, नागरिकत्व सोडणाऱ्यांच्या देशनिहाय पसंतीचा अचूक क्रम ठरवण्यासाठी स्वतंत्र अधिकृत आकडेवारीचा संदर्भ आवश्यक आहे.

भारतीय नागरिक परदेशात का स्थायिक होत आहेत?

नागरिकत्व सोडण्यामागे एकच कारण नसून, प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती आणि प्राधान्ये वेगवेगळी असतात. तरीही काही प्रमुख कारणे वारंवार समोर येतात.

१. उच्च शिक्षण आणि करिअरच्या संधी : परदेशातील विद्यापीठांमध्ये शिक्षण घेण्यासाठी अनेक भारतीय विद्यार्थी जातात. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर तेथेच चांगल्या पगाराच्या नोकऱ्या, संशोधनाच्या संधी आणि व्यावसायिक प्रगतीचे पर्याय उपलब्ध झाल्यास अनेकजण तिथेच स्थायिक होण्याचा निर्णय घेतात.

२. जीवनमानाचा दर्जा : स्वच्छ हवा, पाणी, दर्जेदार सार्वजनिक वाहतूक, रस्ते, आरोग्यसेवा आणि सुरक्षित वातावरण या गोष्टींचाही निर्णयावर प्रभाव पडतो. विशेषतः मुलांचे शिक्षण आणि कुटुंबाचे भविष्य लक्षात घेऊन काही कुटुंबे परदेशात स्थायिक होण्याला प्राधान्य देतात.

३. करप्रणाली आणि सुविधांबाबतच्या अपेक्षा : काही उच्च उत्पन्न गटातील नागरिकांना करांच्या तुलनेत सार्वजनिक सुविधा आणि पायाभूत सुविधांचा दर्जा अपेक्षेप्रमाणे मिळत नसल्याची भावना असते. त्यामुळे करप्रणाली, व्यवसायासाठीचे वातावरण आणि आर्थिक नियोजन यांचाही परदेशात स्थायिक होण्याच्या निर्णयात विचार केला जातो.

४. दुहेरी नागरिकत्वाबाबत भारताची भूमिका : भारताचे संविधान आणि नागरिकत्व कायदा एकाच वेळी भारतीय आणि दुसऱ्या देशाचे नागरिकत्व धारण करण्यास परवानगी देत नाही. त्यामुळे दुसऱ्या देशाचे नागरिकत्व स्वीकारणाऱ्या व्यक्तीला भारतीय नागरिकत्व सोडावे लागते. मात्र, परदेशात शिक्षण किंवा नोकरीसाठी जाणारा प्रत्येक भारतीय नागरिकत्व सोडतोच असे नाही.

‘ब्रेन ड्रेन’मुळे भारताचे नुकसान किती?

उच्च शिक्षण, संशोधन आणि कौशल्याच्या जोरावर परदेशात संधी मिळवणाऱ्या भारतीयांचा एक मोठा वर्ग जागतिक अर्थव्यवस्थेत योगदान देत आहे. या प्रक्रियेला ‘ब्रेन ड्रेन’ म्हणजेच बुद्धिमत्तेची गळती असे म्हटले जाते. भारतातील शैक्षणिक संस्थांमधून शिक्षण घेतलेले डॉक्टर, अभियंते, संशोधक आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तज्ज्ञ परदेशात काम करू लागल्यास त्यांच्या कौशल्याचा थेट फायदा त्या देशांना मिळतो.

‘ब्रेन ड्रेन’ म्हणजे काय?

एखाद्या देशातील उच्चशिक्षित, कुशल आणि प्रतिभावान व्यक्ती मोठ्या प्रमाणावर इतर देशांत स्थलांतरित होतात, तेव्हा त्या प्रक्रियेला ‘ब्रेन ड्रेन’ म्हटले जाते. यामुळे मूळ देशातील संशोधन, नवकल्पना आणि कुशल मनुष्यबळाच्या उपलब्धतेवर परिणाम होऊ शकतो.

भारतासाठी ही बाब चिंतेची असली, तरी परदेशात स्थायिक झालेले सर्व भारतीय देशाशी संबंध तोडतात असे नाही. अनेकजण भारतात गुंतवणूक करतात, कुटुंबीयांना आर्थिक मदत करतात, उद्योग-व्यवसायांशी जोडलेले राहतात आणि ज्ञानाची देवाणघेवाण करतात. त्यामुळे या स्थलांतराचे आर्थिक परिणाम केवळ नुकसान या एकाच चौकटीत मोजता येत नाहीत.

पैसा मोठा की देशभक्ती?

परदेशात स्थायिक होण्याचा निर्णय म्हणजे देशभक्तीचा अभाव, असा सरसकट निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. अनेकांसाठी हा निर्णय अधिक चांगल्या शिक्षणाचा, सुरक्षित भविष्याचा, रोजगाराचा किंवा कुटुंबाच्या आर्थिक स्थैर्याचा भाग असतो. भारताबाहेर राहूनही अनेक भारतीय जागतिक स्तरावर उल्लेखनीय कामगिरी करत आहेत. गुगलचे सुंदर पिचाई आणि मायक्रोसॉफ्टचे सत्या नाडेला ही त्याची परिचित उदाहरणे आहेत.

देशाशी असलेले नाते केवळ नागरिकत्वावर किंवा वास्तव्याच्या ठिकाणावर ठरत नाही. त्याचवेळी, भारतातच राहून देशाच्या विकासात योगदान देणाऱ्या नागरिकांचे महत्त्वही तितकेच आहे. त्यामुळे हा प्रश्न देशभक्ती विरुद्ध पैसा असा न पाहता, नागरिकांना आपल्या देशातच चांगल्या संधी का मिळत नाहीत, या दृष्टीने पाहणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.

भारताने कोणते बदल करणे आवश्यक?

भारतातील प्रतिभावान तरुणांना देशातच चांगल्या संधी उपलब्ध करून द्यायच्या असतील, तर शिक्षण, संशोधन, रोजगार आणि सार्वजनिक सुविधांमध्ये सुधारणा आवश्यक आहे. गुणवत्तेच्या आधारावर संधी उपलब्ध होणे, पारदर्शक आणि उद्योगपूरक व्यवस्था निर्माण करणे, करदात्यांना दर्जेदार सार्वजनिक सुविधा देणे आणि वैज्ञानिक संशोधनासाठी पुरेसा निधी उपलब्ध करणे या बाबींवर भर द्यावा लागेल.

केवळ घोषणांनी हा प्रवाह थांबणार नाही. देशात शिक्षण, संशोधन, रोजगार आणि व्यवसायासाठी अनुकूल वातावरण निर्माण झाले, तर परदेशात जाण्याचा विचार करणाऱ्या अनेक तरुणांना भारतातच भविष्य घडवण्याची संधी मिळू शकते. जवळपास ९ लाख नागरिकांनी सोडलेल्या भारतीय नागरिकत्वाची आकडेवारी ही केवळ स्थलांतराची संख्या नसून, देशातील संधी आणि व्यवस्थेचा दर्जा तपासण्याची गरज अधोरेखित करणारा महत्त्वाचा मुद्दा आहे.

Read About : Sneha Murder Case 2026 – काट्याचा नायटा आणि चुकीचा खिळा
E-Paper : Punyanagari E-Paper

Comments

Comments will appear here.

Comments are submitted for administrator moderation before appearing publicly.