Nana Patekar Dies at 75 : नाना पाटेकर यांचे हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन

डोना पाउला येथील निवासस्थानी आढळले बेशुद्ध; रुग्णालयात सुमारे ४५ मिनिटे CPR, तरीही वाचवता आले नाही

भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक झंझावात, अभिनयसम्राट (Nana Patekar) नाना पाटेकर यांचे वयाच्या ७५ व्या वर्षी दुःखद निधन झाले आहे. ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी गोव्यातील डोना पौला येथील निवासस्थानी त्यांना हृदयविकाराचा तीव्र झटका आला, ज्यामध्ये त्यांची प्राणज्योत मालवली. नानांच्या या अचानक एक्झिटमुळे मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीसह संपूर्ण देशावर शोककळा पसरली आहे.

नाना पाटेकर हे केवळ एक अभिनेते नव्हते, तर ते एक स्वतंत्र विचारसरणीचे, स्पष्टवक्ते आणि संवेदनशील व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांच्या निधनाने भारतीय अभिनयाच्या क्षेत्रातील एका सुवर्ण युगाचा अंत झाला आहे.

१. अभिनयाची आगळीवेगळी शैली

नाना पाटेकर (मूळ नाव: विश्वनाथ पाटेकर) यांचा जन्म १ जानेवारी १९५१ रोजी झाला. अत्यंत संघर्षातून त्यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली. मुंबईच्या सर जे. जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड आर्टमधून शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी थिएटरच्या माध्यमातून अभिनय क्षेत्रात पाऊल ठेवले. १९७८ मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटातून त्यांनी रुपेरी पडद्यावर पदार्पण केले, पण खऱ्या अर्थाने त्यांना ओळख मिळवून दिली ती विधु विनोद चोप्रा यांच्या ‘परिंदा’ (१९८९) या चित्रपटातील ‘अण्णा’ या भूमिकेने.

त्यानंतर ‘क्रांतवीर’, ‘तिरंगा’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी’, ‘यशवंत’ आणि ‘अब तक छप्पन’ अशा अनेक चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या आक्रमक संवादफेकीने आणि कसदार अभिनयाने प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवले. बॉलिवूडमध्ये एकाच वेळी ‘सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता’, ‘सर्वोत्कृष्ट खलनायक’ आणि ‘सर्वोत्कृष्ट अभिनेता’ असे तिन्ही फिल्मफेअर पुरस्कार जिंकणारे ते एकमेव अभिनेते ठरले.

२. ‘नटसम्राट’ आणि मराठी रंगभूमी

मराठी चित्रपटसृष्टीत नानांनी दिलेले योगदान अतुलनीय आहे. व्ही. शांताराम यांच्या ‘पिंजरा’पासून ते महेश मांजरेकर यांच्या ‘नटसम्राट’ (२०१६) मधील ‘गणपतराव बेलवलकर’ ही भूमिका नानांच्या अभिनय कारकिर्दीचे शिखर मानली जाते. विपुला काया आणि अथांग डोळ्यांच्या माध्यमातून त्यांनी साकारलेला नटसम्राट प्रेक्षकांच्या डोळ्यात पाणी आणून गेला. “कुणी घर देता का घर…” हा त्यांचा संवाद मराठी माणसाच्या मनावर कायमचा कोरला गेला आहे. त्याचसोबत ‘प्रहार’ चित्रपटाचे दिग्दर्शन करत त्यांनी लष्करी शिस्तीचे एक वेगळेच रूप पडद्यावर आणले.

३. नाम फाउंडेशन

नाना पाटेकर हे जितके पडद्यावर ताकदीचे अभिनेते होते, तितकेच ते खऱ्या आयुष्यात संवेदनशील माणूस होते. महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांच्या आत्महत्येने व्यथित होऊन त्यांनी मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना केली. स्वतःच्या कमाईतील मोठा हिस्सा दान करत त्यांनी हजारो शेतकरी कुटुंबांना आधार दिला, गावांमध्ये पाण्याचे पुनरुज्जीवन केले. “गोरगरिबांच्या डोळ्यांतील अश्रू पुसणारा नायक” अशी त्यांची जनमानसात ओळख होती.

४. लष्कराविषयी अथांग प्रेम

नानांचा देशावर आणि भारतीय सैन्यावर जीव होता. ‘प्रहार’ चित्रपटासाठी त्यांनी प्रत्यक्ष लष्करी प्रशिक्षण घेतले होते. १९९९ मधील कारगिल युद्धादरम्यान त्यांनी टेरिटोरियल आर्मीचे कॅप्टन म्हणून प्रत्यक्ष सीमेवर जाऊन सेवा बजावली होती आणि नंतर ते लेफ्टनंट कर्नल पदापर्यंत पोहोचले.

एक न विझणारा तारा…

पद्मश्री आणि राष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित नाना पाटेकर यांनी नेहमीच साधे राहणीमान पसंत केले. रुपेरी पडद्यावरील त्यांचा कडक बाणा, चेहऱ्यावरील अद्वितीय हावभाव आणि समाजसेवेचे त्यांचे व्रत यामुळे ते सदैव आठवणीत राहतील.
चित्रपटसृष्टीतील हा ‘नटसम्राट’ आज अनंतात विलीन झाला असला, तरी त्यांच्या अजरामर भूमिकांच्या माध्यमातून ते कोट्यवधी चाहत्यांच्या हृदयात नेहमीच जिवंत राहतील.

🎬 अभिनयाचा सुवर्णप्रवास

नानांनी आपल्या चार दशकांपेक्षा जास्त काळ चाललेल्या कारकिर्दीत केवळ आक्रमक संवादफेकच केली नाही, तर अनेक संवेदनशील आणि मूक भूमिकांमधूनही प्रेक्षकांना भुरळ घातली.

सुरुवातीचा काळ आणि ओळख: १९७८ मध्ये गमन या चित्रपटातून पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी अंकुश (१९८६) आणि मीरा नायर यांच्या आंतरराष्ट्रीय कीर्तीच्या सलामा बॉम्बे! (१९८८) मध्ये अप्रतिम काम केले.
अजरामर भूमिका आणि पुरस्कार: विधु विनोद चोप्रा यांच्या परिंदा (१९८९) मधील ‘अण्णा’ या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. त्यानंतर क्रांतवीर (१९९४) मधील ‘प्रताप’ या क्रांतिकारी भूमिकेसाठी त्यांना ‘सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा’ राष्ट्रीय पुरस्कार बहाल करण्यात आला.
अभिनयातील वैविध्य: संजय लीला भन्साळी यांच्या खामोशी: द म्युझिकल (१९९६) चित्रपटात त्यांनी एका मूक-बधिर वडिलांची भूमिका साकारली. कोणत्याही संवादाशिवाय केवळ डोळे आणि चेहऱ्यावरील हावभावांच्या जोरावर त्यांनी प्रेक्षकांना रडवले. तर दुसरीकडे वेलकम (२००७) मधील ‘उदय भाई’ ही विनोदी भूमिका आजही मीम्सच्या जगात राज्य करत आहे.
अलीकडील चित्रपट (२०२३ – २०२६): नानांनी आपल्या आयुष्याच्या शेवटच्या वर्षांतही अभिनयाचे व्रत सोडले नाही. विवेक अग्निहोत्री यांच्या द व्हॅक्सीन वॉर (२०२३) मधील वैज्ञानिक आयसीएमआर प्रमुखांची भूमिका असो, किंवा २०२५ मधील हाऊसफुल ५ आणि २०२६ मधील विशाल भारद्वाज दिग्दर्शित ओ’ रोमियो आणि सुभेदार हे चित्रपट; त्यांनी प्रत्येक पिढीतील दिग्दर्शकांसोबत काम करून आपली छाप सोडली.

‘नाम फाउंडेशन’

नाना पाटेकर हे पडद्यावर जितके कडक होते, तितकेच ते आतून अत्यंत हळवे होते. २०१५ मध्ये महाराष्ट्रातील तीव्र दुष्काळ आणि शेतकऱ्यांच्या वाढत्या आत्महत्या पाहून नानांचे मन हेलावले. त्यांनी मराठी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत नाम फाउंडेशन या स्वयंसेवी संस्थेची स्थापना केली.

शेतकरी आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांना मदत: नानांनी स्वतःच्या कमाईतील आणि मिळालेल्या पुरस्कारांमधील (उदा. राज कपूर पुरस्काराचे १० लाख रुपये) मोठी रक्कम थेट दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांना आणि आत्महत्या केलेल्या शेतकऱ्यांच्या विधवांना वाटली. एका प्रसंगी तर त्यांनी स्वतःसाठी महागाडी कार खरेदी न करता ते पैसे आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना धनादेशाद्वारे वाटले होते.
जलसंधारण आणि नदी पुनरुज्जीवन: केवळ आर्थिक मदत करून न थांबता ‘नाम फाउंडेशन’ने महाराष्ट्रातील गावांना पाण्यासाठी स्वावलंबी बनवण्याचे काम हाती घेतले. फाउंडेशनने विदर्भ, मराठवाडा आणि खांदेशमधील २,१०० पेक्षा जास्त गावांमध्ये काम करून सुमारे १९८ नद्या, नाले आणि कालवे रुंद व खोल केले. यामुळे कोट्यवधी लीटर पाणी साठवणूक क्षमता निर्माण झाली आणि लाखो एकर जमीन ओलिताखाली आली.
शहीद सैनिकांच्या कुटुंबांना आधार: भारतीय सैन्याबद्दल आदर असलेल्या नानांनी सीमेवर शहीद झालेल्या जवानांच्या कुटुंबांनाही ‘नाम’च्या माध्यमातून लाखो रुपयांची आर्थिक मदत आणि शैक्षणिक पाठबळ दिले.
नाना पाटेकर यांनी आपल्या अभिनयातून प्रेक्षकांचे मनोरंजन तर केलेच, पण ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून लाखो लोकांच्या आयुष्यात आनंदाचे पाणी आणले.