Niraj Kumar: कॉलेजऐवजी रायफल मागितली, आता Asian Games मध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व

“आधी मला रायफल द्या, पदवी नंतर घेईन” म्हणत कुटुंबाला पटवले; ३ ते ३.५ लाखांच्या रायफलपासून सुरू झालेला प्रवास आशियाई क्रीडा स्पर्धेपर्यंत

नवी दिल्ली : बारावीचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर पुढे महाविद्यालयात प्रवेश घेण्याची वेळ आली, तेव्हा Niraj Kumar यांनी आपल्या कुटुंबाकडे वेगळीच मागणी केली. महाविद्यालयाच्या शिक्षणासाठी साठवलेले पैसे रायफल खरेदी करण्यासाठी वापरावेत आणि आपल्याला नेमबाजीत व्यावसायिक कारकीर्द घडवू द्यावी, अशी त्यांची इच्छा होती. आज त्याच निर्णयामुळे Niraj Kumar भारतीय नेमबाजी संघाचा भाग असून, १९ सप्टेंबरपासून जपानमध्ये सुरू होणाऱ्या Asian Games मध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व करणार आहेत.

“मला रायफल घेऊन द्या. पदवी नंतर पाहू, आधी मला नेमबाजी करायची आहे,” अशी आठवण Niraj यांनी सांगितली.

रायफलची किंमत सुमारे ३ ते ३.५ लाख रुपये होती. कुटुंबात कोणाचीही क्रीडा पार्श्वभूमी नसताना एवढी मोठी आर्थिक गुंतवणूक करणे सोपे नव्हते. मात्र, नेमबाजीमध्ये आपले भविष्य घडवण्याची क्षमता असल्याचा विश्वास Niraj यांना होता. वयाच्या अवघ्या १४व्या वर्षी, २०१४ मध्ये त्यांनी पहिल्यांदा रायफल हातात घेतली. त्यांचे वडील निवृत्त लष्करी अधिकारी असून, मुलाने भविष्यात संरक्षण दलात जावे या उद्देशाने त्यांनी Niraj यांना शाळेत National Cadet Corps मध्ये दाखल केले होते. शालेय जीवनात कबड्डी, टेबल टेनिस आणि बास्केटबॉलमध्येही Niraj सहभागी झाले होते. मात्र, नेमबाजीने त्यांचे लक्ष वेधून घेतले.

NCC च्या माध्यमातून त्यांनी ५० मीटर रायफल प्रोन प्रकारात सुरुवात केली. आंतर-बटालियन आणि आंतर-गट स्पर्धांमध्ये सहभागी होताना त्यांना पदके मिळू लागली आणि छंदाचे रूपांतर हळूहळू महत्त्वाकांक्षेत झाले. राष्ट्रीय स्तरापूर्वीच्या स्पर्धांमध्ये चांगली कामगिरी केल्यानंतर नेमबाजीतच कारकीर्द घडवण्याचा त्यांचा विश्वास अधिक दृढ झाला. पुढे ऑलिम्पिक पदक जिंकण्याचे लक्ष्य त्यांनी ठेवले. मात्र, पालकांना हा मार्ग पटवून देणे मोठे आव्हान होते. क्रीडा क्षेत्रातील अनिश्चितता आणि नेमबाजीसाठी लागणारा खर्च यामुळे त्यांचे कुटुंब चिंतेत होते. स्वतःची रायफल नसल्याने Niraj यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला.

NCC कडून त्यांना पहिल्या राष्ट्रीय स्पर्धेपर्यंत रायफल मिळाली. त्यानंतर स्वतःच्या साधनांची व्यवस्था करावी लागणार होती. एका टप्प्यावर त्यांनी लहान NCC कॅडेट्सना प्रशिक्षण देण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या प्रशिक्षणातील शेवटची १५ ते २० मिनिटे स्वतःच्या सरावासाठी वापरण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. काही स्पर्धांमध्ये भाड्याच्या रायफलनेही सहभाग घेतला. मात्र, स्वतःची रायफल नसताना अपेक्षित प्रगती करणे कठीण असल्याचे त्यांना जाणवले. एका स्पर्धेनंतर निराश होऊन घरी परतल्यानंतर त्यांनी नेमबाजी सुरू ठेवायची की नाही, याचाही विचार केला.

“तो माझ्यासाठी निर्णायक क्षण होता. स्वतःच्या रायफलने हे करायचे किंवा नेमबाजी सोडायची, असा विचार केला,” असे Niraj यांनी सांगितले.

अखेर त्यांच्या पालकांनी मुलाच्या निर्धारावर विश्वास ठेवला आणि रायफल खरेदी केली. त्यानंतर Niraj यांच्या कामगिरीतही सुधारणा दिसू लागली. २०१६ मध्ये त्यांनी राष्ट्रीय स्पर्धेत कनिष्ठ गटात रौप्यपदक जिंकले. त्यानंतर २०१७ मध्ये कनिष्ठ गटात सुवर्णपदक मिळवले. या कामगिरीमुळे त्यांचे आणखी एक स्वप्न पूर्ण होण्याच्या दिशेने वाटचाल सुरू झाली—भारतीय नौदलात प्रवेश करण्याचे. पहिल्या राष्ट्रीय पदकानंतर त्यांनी नेमबाजीच्या माध्यमातून नौदलात प्रवेश करण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यावेळी त्यांना वय कमी असल्याचे सांगण्यात आले आणि आणखी एका पदकासह परत येण्यास सांगण्यात आले.

पुढील वर्षी राष्ट्रीय सुवर्णपदक जिंकल्यानंतर Niraj यांनी भारतीय नौदलाच्या क्रीडा कोट्यातून जानेवारी २०१८ मध्ये प्रवेश मिळवला.

नौदलातील प्रवेशामुळे त्यांच्या पालकांना मुलाच्या भवितव्याबाबत आवश्यक असलेली सुरक्षितता मिळाली. तर Niraj यांना उच्च पातळीवर नेमबाजी सुरू ठेवण्यासाठी आवश्यक व्यासपीठ मिळाले. नंतर ५० मीटर रायफल थ्री पोझिशन्स प्रकाराकडे वळताना त्यांच्यासमोर नवे तांत्रिक आव्हान उभे राहिले. गुडघ्यावर, झोपून आणि उभे राहून अशा तीन वेगवेगळ्या स्थितींमध्ये नेमबाजी करण्याच्या या प्रकारातील बारकावे त्यांना नव्याने शिकावे लागले. २०१८ आणि २०१९च्या सुरुवातीच्या काळात त्यांनी YouTube वरील ISSF चे व्हिडिओ पाहून तंत्र समजून घेण्यास सुरुवात केली. वरिष्ठ नेमबाजांचा सराव पाहणे आणि राष्ट्रीय प्रशिक्षकांकडून मार्गदर्शन घेणे, यामुळे त्यांना या प्रकारातील कौशल्य विकसित करण्यास मदत झाली. २०१९ मध्ये आशियाई अजिंक्यपद स्पर्धेत कनिष्ठ गटातील पदकासह त्यांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही आपली छाप पाडली. २०२२ मध्ये भारतीय संघाशी जोडले गेलेले परदेशी प्रशिक्षक Thomas Farnik हे त्यांच्या प्रवासातील महत्त्वाचे मार्गदर्शक ठरले.

राष्ट्रीय संघात स्थान मिळाल्यानंतर National Rifle Association of India कडून मिळालेल्या प्रशिक्षण आणि शिबिरांच्या सुविधांनीही त्यांच्या प्रगतीला चालना दिली. वर्षभरात अनेक राष्ट्रीय शिबिरांमध्ये सहभागी होत सराव आणि तयारीसाठी त्यांना व्यासपीठ मिळाले. प्रशिक्षकांसोबतच शरीरसामर्थ्य प्रशिक्षक, मानसशास्त्रज्ञ, आहारतज्ज्ञ आणि स्पर्धांसाठीच्या व्यवस्थेमुळे खेळाडूंना केवळ कामगिरीवर लक्ष केंद्रित करता येते, असे Niraj यांनी सांगितले. या व्यवस्थेमुळे ऑलिम्पिक पदकाचे लक्ष्य गाठण्यासाठी भारतीय नेमबाजांना स्पष्ट मार्ग मिळत असल्याचा त्यांचा विश्वास आहे. Niraj यांच्या या प्रवासात त्यांच्या मित्राचाही मोठा वाटा राहिला. सुरुवातीच्या काळापासून सोबत असलेल्या Sumesh यांनी आर्थिक आणि साधनांच्या मर्यादा असताना त्यांना साथ दिली. सरावासाठी आवश्यक असलेली दारूगोळ्याची सामग्रीही त्यांनी मित्रासोबत वाटून घेतली.

कुटुंबासाठीही Niraj यांचा प्रवास आता एका वेगळ्या टप्प्यावर पोहोचला आहे. सुरुवातीला क्रीडा क्षेत्रातील अनिश्चिततेबद्दल चिंता करणारे त्यांचे वडील आता त्यांच्या कामगिरीचे मोठे समर्थक आहेत. त्यांचा मोठा भाऊ लष्करात कार्यरत आहे. त्यांच्या आईने २०२१च्या दिल्ली विश्वचषकात Niraj अंतिम फेरीत पोहोचल्यावर पहिल्यांदा त्यांची नेमबाजी दूरचित्रवाणीवर पाहिली. बारावीनंतर रायफलसाठी शिक्षणाचे पैसे वापरण्याची मागणी करणाऱ्या Niraj यांच्या कुटुंबाला त्यावेळी त्यांच्या भवितव्याची चिंता होती. आज मात्र त्याच कुटुंबाच्या अपेक्षा त्यांच्या पुढील मोठ्या कामगिरीकडे लागल्या आहेत.

रायफलसाठी शिक्षणाचे पैसे

बारावीनंतर महाविद्यालयाच्या शिक्षणासाठी ठेवलेले पैसे रायफल खरेदी करण्यासाठी वापरण्याची विनंती Niraj यांनी पालकांना केली. सुमारे ३ ते ३.५ लाख रुपयांची ही गुंतवणूक त्यांच्या क्रीडा कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरली.

पदकांपासून Asian Games पर्यंत

२०१६ मध्ये राष्ट्रीय कनिष्ठ स्पर्धेत रौप्यपदक आणि २०१७ मध्ये सुवर्णपदक जिंकल्यानंतर Niraj यांनी भारतीय नौदलात क्रीडा कोट्यातून प्रवेश मिळवला. २०१९ मध्ये आशियाई अजिंक्यपद स्पर्धेत कनिष्ठ गटातील पदक मिळवल्यानंतर आता ते Asian Gamesमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व करणार आहेत.