Recycled Plastic Health Risks : रिसायकल प्लास्टिक हार्मोन, चयापचयचे करते नुकसान

झेब्राफिशवरील प्रयोगात हार्मोन नियंत्रण आणि चरबीच्या चयापचयाशी संबंधित जनुकांमध्ये बदल

नवी दिल्ली : Recycled Plastic Health Risks : प्लास्टिकचा पुनर्वापर पर्यावरणासाठी महत्त्वाचा मानला जात असला, तरी पुनर्वापरित प्लास्टिकमधील काही रसायनांमुळे जीवांच्या आरोग्यावर परिणाम होण्याची शक्यता एका नव्या संशोधनातून समोर आली आहे. पुनर्वापरित प्लास्टिकच्या एका छोट्या प्लेटमधून ८० हून अधिक रासायनिक घटक पाण्यात मिसळू शकतात. या रसायनांच्या संपर्कामुळे हार्मोन्सचे नियंत्रण आणि चरबीच्या चयापचयाशी संबंधित जैविक प्रक्रियांमध्ये बदल होऊ शकतात, असे संशोधकांनी नमूद केले आहे.

पुनर्वापरित प्लास्टिकमधील रसायनांचा अभ्यास

Journal of Hazardous Materials मध्ये प्रकाशित झालेल्या या संशोधनात स्वीडनमधील गोथेनबर्ग विद्यापीठ आणि जर्मनीतील लाइपझिग विद्यापीठातील संशोधक सहभागी झाले होते. त्यांनी जगातील विविध भागांतून पुनर्वापरित पॉलिथिलीन प्लास्टिकच्या प्लेट्स मिळवल्या आणि त्यांचा अभ्यास केला.

प्रयोगात या प्लेट्स ४८ तास पाण्यात ठेवण्यात आल्या. त्यानंतर झेब्राफिशच्या अळ्यांना पाच दिवस या पाण्याच्या संपर्कात ठेवण्यात आले. प्रयोगानंतर माशांच्या शरीरात चरबीची निर्मिती, हार्मोन्सचे नियंत्रण आणि चयापचयाशी संबंधित जनुकांच्या कार्यात बदल झाल्याचे आढळले.

हार्मोन्स आणि चरबीच्या चयापचयावर परिणाम

संशोधकांच्या मते, प्लास्टिकमधून पाण्यात मिसळणाऱ्या रासायनिक घटकांचा जीवांच्या जैविक प्रक्रियांवर परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः लिपिड मेटाबॉलिझम म्हणजेच चरबीच्या चयापचयाशी संबंधित जनुकांच्या कार्यात बदल दिसून आले. हार्मोन नियंत्रणाशी संबंधित प्रक्रियांमध्येही परिणाम आढळले.

गोथेनबर्ग विद्यापीठातील इकोटॉक्सिकोलॉजी संशोधक आणि अभ्यासाच्या प्रमुख लेखिका अझोरा कोनिग कार्डगर यांच्या मते, तुलनेने कमी कालावधीच्या संपर्कानंतरही माशांच्या अळ्यांमध्ये जैविक बदल दिसून आले. त्यामुळे प्लास्टिकमधील रसायनांच्या संभाव्य परिणामांचा अधिक अभ्यास करण्याची गरज अधोरेखित होते.

प्लास्टिक पुनर्वापरातील रासायनिक आव्हान

• प्लास्टिकच्या पुनर्वापरात एक महत्त्वाचे आव्हान म्हणजे त्यामध्ये नेमके कोणते रासायनिक घटक आहेत, याची पूर्ण माहिती उपलब्ध नसणे. वेगवेगळ्या प्रकारच्या प्लास्टिकमध्ये विविध पदार्थ आणि मिश्रणे असू शकतात. पुनर्वापराच्या प्रक्रियेत हे घटक एकत्र आल्यास त्यांच्या परस्परसंवादामुळे नव्या रासायनिक मिश्रणांची निर्मिती होण्याची शक्यता असते.
• काही प्लास्टिकमधील रसायनांचा संबंध प्रजनन, चयापचय आणि इतर आरोग्यविषयक परिणामांशी जोडणारे पूर्वीचे संशोधनही उपलब्ध आहे. मात्र, झेब्राफिशच्या अळ्यांवरील या प्रयोगातून मानवांमध्ये हार्मोनल समस्या, लठ्ठपणा, मधुमेह किंवा कर्करोग होतो, असे थेट सिद्ध होत नाही. मानवी आरोग्यावर होणारे परिणाम समजून घेण्यासाठी पुढील संशोधन आवश्यक आहे.
• प्लास्टिक पुनर्वापर पर्यावरणीय प्रदूषण कमी करण्यासाठी महत्त्वाचा असला, तरी पुनर्वापरित वस्तूंची रासायनिक सुरक्षितता तपासणेही तितकेच आवश्यक असल्याचे या संशोधनातून अधोरेखित होते.

Read About : UPI MDR Fee Debate : यूपीआयवर लगान कशासाठी
E-Paper: Punyanagari E-Paper