AI and Jobs – एआय आणि नोकरी

AI and Jobs : एआयच्या काळात स्वत: विचार करण्याची क्षमता अधिक महत्त्वाची आहे. एआयकडून प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर घेण्याची सवय लागली तर माणूस स्वत:च्या विचारशक्तीचा वापर कमी करू शकतो, त्यामुळे एआयचा सर्वोत्तम उपयोग म्हणजे स्वत:च्या विचारांना मजबूत करणे.

भाग-5
एआयकडून पर्याय घ्या, पण अंतिम निर्णय स्वत: घ्या. एआयकडून मसुदा घ्या, पण तो स्वत: तपासा. एआयकडून माहिती घ्या, पण महत्त्वाच्या माहितीची स्वतंत्र पडताळणी करा. एआयला सहाय्यक बनवा, अंतिम निर्णय घेणारा नाही. एआयमुळे मानवी अनुभवाचे महत्त्वही कमी होणार नाही. मशीन मोठ्या प्रमाणात माहितीवर प्रक्रिया करू शकते, पण माणूस जीवन जगतो. माणसाला दु:ख, आनंद, भीती, अपयश, यश, नाती, जबाबदाऱ्या आणि आशा यांचा अनुभव असतो. एखाद्या ग्राहकाची समस्या समजून घेण्यासाठी, एखाद्या विद्यार्थ्याला प्रेरणा देण्यासाठी किंवा एखाद्या रुग्णाला धीर देण्यासाठी मानवी अनुभव महत्त्वाचा असतो, त्यामुळे तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले तरी मानवी संवेदनशीलतेची किंमत राहील. कदाचित एआयमुळे आपल्याला कामाचा अर्थ पुन्हा विचारावा लागेल. आज आपण कामाला प्रामुख्याने उत्पन्नाशी जोडतो, पण कामातून माणसाला आत्मविश्वास, ओळख, सामाजिक स्थान आणि उद्देशही मिळतो. जर मशीनने काही कामे घेतली तर त्या कामांशी जोडलेली मानवी ओळख कशी बदलणार, हा महत्त्वाचा प्रश्न असेल.

समाजाने केवळ नवीन नोकऱ्या निर्माण करण्याचा विचार न करता लोकांना अर्थपूर्ण जीवन जगण्यासाठी नवीन संधी कशा मिळतील याचाही विचार करावा लागेल. एआयमुळे कदाचित काही लोकांना अधिक मोकळा वेळ मिळू शकतो. जर मशीनने नियमित आणि कंटाळवाणी कामे घेतली तर माणूस शिक्षण, कुटुंब, कला, संशोधन, समाजसेवा किंवा स्वत:च्या आवडीच्या कामासाठी अधिक वेळ देऊ शकतो. पण, हा फायदा आपोआप मिळणार नाही. आपण तंत्रज्ञानामुळे वाचलेला वेळ कसा वापरतो यावर त्याचे मूल्य अवलंबून असेल. भविष्यातील जगात कामाचे स्वरूप कदाचित आजपेक्षा अधिक लवचिक असेल. Remote work, project-based work, freelancing आणि स्वतंत्र व्यवसाय यांना अधिक संधी मिळू शकतात.

एआयमुळे एका व्यक्तीला पूर्वीपेक्षा अधिक काम हाताळणे शक्य होऊ शकते. छोट्या टीम्स मोठ्या कंपन्यांशी स्पर्धा करू शकतात. एखादी व्यक्ती एका विशिष्ट कौशल्यावर आधारित जागतिक ग्राहकांसाठी काम करू शकते. मात्र, या संधींसोबत स्पर्धाही वाढेल. कारण जर एआयमुळे काम करण्याची क्षमता सर्वांच्या हातात आली तर जगभरातील लोक एकमेकांशी स्पर्धा करू शकतात, त्यामुळे भविष्यात फक्त स्वस्त काम करणाऱ्या व्यक्तीपेक्षा विशिष्ट ज्ञान, कौशल्य आणि समस्या सोडवणाऱ्या व्यक्तीला अधिक मागणी असू शकते. एआयच्या युगात वैयक्तिक ब्रँडचेही महत्त्व वाढू शकते. जर कोणालाही काही सेकंदांत साधा कंटेंट तयार करता येत असेल तर लोकांना ‘कुणी तयार केले?’ यापेक्षा ‘काय विशेष आहे?’ हा प्रश्न पडेल; त्यामुळे व्यक्तीचा अनुभव, दृष्टिकोन, विश्वासार्हता आणि कौशल्यांना महत्त्व मिळेल. शेवटी एआय आपल्याला एक मोठा धडा शिकवत आहे. नोकरी ही कायमची स्थिर वस्तू नाही, ती बदलते. कामाची पद्धत बदलते. साधने बदलतात. ग्राहक बदलतात.

बाजार बदलतो आणि या सर्व बदलांमध्ये जो माणूस स्वत:ला बदलण्यास तयार असतो तो पुढे जातो. आज आपल्याला एआयबद्दल भीती वाटत असेल तर ती पूर्णपणे चुकीची नाही. बदलाची भीती नैसर्गिक आहे, पण भीतीमुळे बदलापासून दूर राहणे हा उपाय नाही; त्याऐवजी बदल समजून घेणे, त्याचे परिणाम ओळखणे आणि स्वत:ला त्यासाठी तयार करणे हा अधिक चांगला मार्ग आहे. आपण स्वत:ला आजपासून एक साधा प्रश्न विचारायला सुरुवात करू शकतो, माझ्या कामात एआय कुठे वापरता येईल? या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना कदाचित आपल्याला आपल्या कामाबद्दलही अनेक नवीन गोष्टी समजतील.

आपल्याला जाणवेल की आपल्या नोकरीतील काही कामे मशीन करू शकते, पण काही कामांसाठी आपली समज, अनुभव आणि मानवी कौशल्य आवश्यक आहे. त्यानंतर आपण आपल्या कौशल्यांमध्ये सुधारणा करू शकतो. एआयला आपला प्रतिस्पर्धी मानण्याऐवजी सहकारी बनवू शकतो. कारण शेवटी प्रश्न हा आहे की माणूस एआयसोबत कसे काम करणार आहे. जर आपण एआयला योग्य प्रकारे वापरले तर तो आपल्या कामाचा वेग वाढवू शकतो, आपली उत्पादकता वाढवू शकतो, नवीन कल्पना निर्माण करू शकतो आणि आपल्याला मोठ्या समस्या सोडवण्याची संधी देऊ शकतो. जर आपण त्याचा चुकीचा वापर केला तर तो असमानता, बेरोजगारी, गोपनीयतेचे प्रश्न आणि मानवी कौशल्यांवरील अवलंबित्व वाढवू शकतो.

कदाचित भविष्यात एखादा तरुण आपल्या पालकांना सांगेल की त्याची नोकरी एखाद्या मशीनने घेतली नाही; उलट मशीनच्या मदतीने त्याने अशी नोकरी तयार केली, जी पूर्वी अस्तित्वातच नव्हती. कदाचित एखादा शिक्षक सांगेल की एआयमुळे त्याला विद्यार्थ्यांसोबत अधिक वेळ घालवता आला. एखादा शेतकरी सांगेल की एआयमुळे त्याला योग्य वेळी योग्य निर्णय घेता आला. एखादा छोटा उद्योजक सांगेल की एआयमुळे त्याला मोठ्या कंपन्यांशी स्पर्धा करता आली. आणि एखादा लेखक सांगेल की एआयमुळे त्याच्या कल्पना कमी झाल्या नाहीत, उलट त्याला त्या अधिक वेगाने तपासता आल्या. माणसाला बदलणे नव्हे, तर माणसाची क्षमता वाढवणे हीच कदाचित एआयची खरी क्षमता आहे. भविष्यातील सर्वात महत्त्वाची व्यक्ती ती नसेल, जिला एआयची सर्वात जास्त भीती आहे किंवा ती व्यक्तीही नसेल जी एआयवर पूर्णपणे अवलंबून आहे.
भविष्यात सर्वात सक्षम व्यक्ती कदाचित ती असेल जी एआय काय करू शकतो हे समजते, एआय काय करू शकत नाही हेही समजते आणि या दोन्हीच्या मध्ये स्वत:ची मानवी क्षमता योग्य पद्धतीने वापरते.

गायत्री यादव-घोडके
gayatriy466@gmail.com

Read About : Ancient Indian Monsoon – हजारो वर्षांपूर्वी भारतात होता तीव्र मान्सून!
E-Paper : Punyanagari E-Paper