Brain and Emotions – मेंदू आणि भावना : रसायनांची अदृश्य केमिस्ट्री

Brain and Emotions : आपल्याला आनंद होतो, भीती वाटते, राग येतो, दु:ख जाणवते किंवा एखाद्या व्यक्तीबद्दल आपुलकी निर्माण होते. या भावनांच्या मागे नेमके काय घडत असते? त्या फक्त मनात निर्माण होतात का? की आपल्या मेंदूत आणि शरीरात त्याच वेळी एक अदृश्य रासायनिक प्रक्रिया सुरू असते? विज्ञानाचे उत्तर अत्यंत रोचक आहे. भावना ही केवळ एका रसायनाची किंवा मेंदूच्या एका भागाची निर्मिती नाही. त्या चेतापेशींची जाळी, विद्युत संदेश, न्यूरोट्रान्समीटर, हार्मोन्स, शरीरातील बदल, आठवणी, अनुभव आणि परिस्थितीचे मूल्यमापन यांच्या परस्पर संवादातून निर्माण होतात.

भावना मेंदूच्या कुठल्या भागात असतात?

पूर्वी ‘लिंबिक प्रणाली’ला भावनांचे प्रमुख केंद्र मानण्याची प्रवृत्ती होती. मात्र, आधुनिक संशोधनाने भावनांची प्रक्रिया अधिक व्यापक असल्याचे दाखवले आहे. मेंदूतील अमिग्डाला, हिप्पोकॅम्पस, इन्सुला, हायपोथॅलॅमस, प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स आणि इतर अनेक भाग परस्पर संवादातून भावनिक प्रक्रियेत सहभागी होतात. अचानक एखादा धोका दिसला तर मेंदू त्या माहितीचे विश्लेषण करतो, पूर्वानुभवांशी तुलना करतो आणि परिस्थितीचे मूल्यमापन करतो. त्याच वेळी हृदयाचे ठोके वाढणे, स्नायूंमध्ये ताण येणे किंवा श्वासोच्छ्वासात बदल होणे असे शारीरिक बदल होऊ शकतात, त्यामुळे भावना ही एका ‘बटणावर’ दाबल्यास निर्माण होणारी गोष्ट नसून मेंदू आणि शरीराच्या संवादातून आकार घेणारी गतिशील प्रक्रिया आहे.

अमिग्डालाची भीती आणि धोक्याच्या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका असते. मात्र, तिला फक्त ‘भीतीचे केंद्र’ म्हणणे वैज्ञानिकदृष्ट्या अपुरे आहे. एखादी घटना धोकादायक, महत्त्वाची किंवा लक्ष देण्यासारखी आहे का, याच्या मूल्यमापनात तिची भूमिका असते. ती इतर मेंदू भागांशी विस्तृत संपर्क ठेवते, त्यामुळे भावनिक अनुभवाला योग्य शारीरिक आणि वर्तनात्मक प्रतिसाद देण्यात ती मदत करते. अमिग्डाला म्हणजे भीतीचा स्विच नव्हे; ती भावनिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या माहितीच्या प्रक्रियेत सहभागी असलेला एक महत्त्वाचा भाग आहे.

डोपामिनला अनेकदा ‘आनंदाचे रसायन’ म्हटले जाते. प्रत्यक्षात त्याचा संबंध प्रेरणा, बक्षीसाची अपेक्षा, शिकणे आणि मजबुतीकरण यांसारख्या प्रक्रियांशी आहे. एखादे काम यशस्वी झाल्यानंतर मिळणारे समाधान आणि पुन्हा यश मिळवण्याची अपेक्षा आपल्याला प्रयत्न करण्यास प्रेरित करू शकते. अशा बक्षीस-संबंधित शिकण्याच्या प्रक्रियांमध्ये डोपामिनर्जिक प्रणाली महत्त्वाची असते, त्यामुळे डोपामिनला केवळ आनंदाशी जोडणे योग्य नाही.

‘सेरोटोनिन वाढले की आनंद वाढतो’ असे सरळ समीकरण मानवी मेंदूला लागू होत नाही. सेरोटोनिन हा न्यूरोट्रान्समीटर झोप, भूक, मूड आणि इतर अनेक प्रक्रियांमध्ये सहभागी आहे. नैराश्य, चिंता किंवा इतर मानसिक स्थिती केवळ एका रसायनाच्या पातळीने स्पष्ट होत नाहीत. जैविक प्रणाली, आनुवंशिकता, अनुभव, ताणतणाव, सामाजिक परिस्थिती आणि मानसशास्त्रीय प्रक्रिया यांचा एकत्रित परिणाम त्यात असतो.

भीतीच्या क्षणी शरीर का बदलते?

अचानक धोका जाणवला की शरीर काही क्षणांत सज्ज होते. हृदयाचे ठोके वाढतात, श्वास वेगवान होतो आणि स्नायूंमध्ये ताण निर्माण होतो. मेंदूतील धोका-मूल्यमापनाशी संबंधित प्रणाली सक्रिय झाल्यावर हायपोथॅलॅमस आणि स्वायत्त मज्जासंस्थेच्या माध्यमातून शरीरात बदल होतात. ॲड्रेनालिन आणि नॉरॲड्रेनालिन या रासायनिक संदेशवाहकांची यात महत्त्वाची भूमिका असते. ही प्रतिक्रिया नेहमीच वाईट नसते. धोका टाळण्यासाठी शरीराला तातडीने तयार करण्याचे तिचे उत्क्रांतीजन्य महत्त्व आहे. मात्र, ताणाची यंत्रणा दीर्घकाळ सक्रिय राहिल्यास त्याचे परिणाम वेगळे असू शकतात.

कॉर्टिसॉलला अनेकदा ‘ताणाचे वाईट हार्मोन’ म्हटले जाते, पण तो शरीरातील ताण-प्रतिक्रियेचा महत्त्वाचा भाग आहे. ऊर्जा उपलब्ध करून देणे आणि चयापचयासह विविध प्रक्रियांमध्ये त्याची भूमिका असते. अल्पकालीन ताण काही परिस्थितींमध्ये उपयुक्त ठरू शकतो; मात्र दीर्घकाळ टिकणारा ताण शरीरासाठी आणि मानसिक आरोग्यासाठी समस्या निर्माण करू शकतो, त्यामुळे रसायन चांगले किंवा वाईट नसते; त्याची भूमिका, प्रमाण, कालावधी आणि संदर्भ महत्त्वाचा असतो.

ऑक्सिटोसिनला ‘प्रेमाचे रसायन’ अशी लोकप्रिय ओळख मिळाली आहे. सामाजिक बंध, मातृत्वाशी संबंधित काही प्रक्रिया आणि सामाजिक परस्परसंवादांमध्ये त्याचा सहभाग असतो. मात्र प्रेम, विश्वास किंवा जिव्हाळा केवळ ऑक्सिटोसिनमुळे निर्माण होत नाही. अनुभव, सामाजिक संदर्भ, स्मृती, व्यक्तिमत्त्व आणि संस्कृती यांचाही त्यात सहभाग असतो.

आठवणींना भावना का चिकटून राहतात?

एखादे गाणे ऐकले आणि अनेक वर्षांपूर्वीची घटना अचानक आठवली असे अनेकदा घडते. यामध्ये भावना आणि स्मरण यांचा घनिष्ठ संबंध आहे. हिप्पोकॅम्पस स्मरणाच्या विविध पैलूंमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतो, तर अमिग्डाला भावनिक महत्त्वाच्या अनुभवांच्या प्रक्रियेत सहभागी असते. या दोन्हीशी संबंधित मेंदू-जाळ्यांमधील संवाद स्मरणाच्या निर्मिती आणि स्थिरीकरणावर परिणाम करू शकतो.

एकाच घटनेवर भावना वेगळ्या का?

दोन व्यक्तींना समान परिस्थितीचा सामना करावा लागला तरी त्यांची भावनिक प्रतिक्रिया सारखी असेलच असे नाही. घटनेचा संदर्भ, पूर्वानुभव, स्मृती, अपेक्षा, शरीराची अवस्था, व्यक्तिमत्त्व आणि त्या क्षणी मेंदूने केलेले मूल्यमापन यांचा त्यावर परिणाम होतो. विमानात बसणे एखाद्यासाठी रोमांचक अनुभव असू शकतो, तर दुसऱ्यासाठी अत्यंत तणावपूर्ण. यातूनच स्पष्ट होते की भावना ही बाह्य परिस्थितीची यांत्रिक प्रतिक्रिया नसून प्रत्येक व्यक्तीच्या मेंदूने आणि शरीराने त्या परिस्थितीला दिलेला विशिष्ट प्रतिसाद असतो.

‘मला आनंद का वाटतो?’, ‘एखादी व्यक्ती माझ्यासाठी इतकी महत्त्वाची का ठरते?’ या प्रश्नांची संपूर्ण उत्तरे अजूनही मिळालेली नाहीत. कारण भावना ही केवळ जैवरसायनशास्त्राची समस्या नाही. त्यात मानवी अनुभव, स्मृती, सामाजिक नाती, भाषा, संस्कृती आणि वैयक्तिक अर्थनिर्मिती यांचाही सहभाग आहे. भविष्यात मेंदूविज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने भावनिक प्रक्रियांबद्दल आणखी माहिती मिळेल. मानसिक आरोग्याच्या विकारांचे निदान आणि उपचार अधिक वैयक्तिक स्वरूपाचे होण्याची शक्यता आहे; परंतु त्यासोबत मेंदूची गोपनीयता, वैयक्तिक स्वातंत्र्य आणि मानसिक माहितीच्या सुरक्षिततेचे प्रश्नही महत्त्वाचे ठरतील.

मानवी भावना सुंदर आणि गूढ आहेत. आपण मेंदूतील रसायनांची नावे शिकू शकतो, न्यूरॉन्सची जोडणी पाहू शकतो आणि मेंदूच्या विविध भागांचे कार्य समजू शकतो; पण ‘एखादी भावना मला आतून कशी जाणवते?’ या अनुभवाचे संपूर्ण गूढ अजूनही आपल्या मेंदूच्या अदृश्य विश्वातच दडलेले आहे. कदाचित याच गूढामुळे मानवी अनुभव इतका वैशिष्ट्यपूर्ण ठरतो. विज्ञान या अदृश्य जगातील प्रक्रिया उलगडत आहे; मात्र प्रत्येक भावनेमागील वैयक्तिक अर्थ अजूनही प्रत्येक माणसाच्या स्वत:च्या अनुभवात दडलेला आहे. मेंदूची रसायने भावना घडविण्यात महत्त्वाची असली तरी त्या भावनांना अर्थ देणारे आपले अनुभवच मानवी मनाला वेगळेपण देतात.

सुजाता बाबर
sumiba_r@yahoo.com

Read About : John Haller khaki : भारतातील खाकी कपड्याचा जनक जॉन हॉलर
E-Paper : Punyanagari E-Paper