Chukchi People : चुकची लोक

Chukchi People : रशियाच्या ईशान्य टोकाला, आर्क्टिक महासागर आणि बेरिंग समुद्राच्या जवळ, वर्षातील अनेक महिने बर्फाने झाकलेला प्रदेश आहे. या अत्यंत कठीण हवामानाच्या भूमीत हजारो वर्षांपासून ‘चुकची लोक’ वास्तव्य करत आहेत. ते सायबेरियातील मूळनिवासी पैकी एक असून, त्यांच्या जीवनपद्धतीचा निसर्गाशी असलेला संबंध अत्यंत जवळचा आहे. बर्फ, वारे, समुद्र आणि टुंड्रा यांच्या सान्निध्यात त्यांनी स्वत:ची वेगळी संस्कृती, भाषा, परंपरा आणि अन्नसंस्कृती विकसित केली आहे.

चुकची लोक प्रामुख्याने रशियाच्या चुकोटका द्वीपकल्पात राहतात. त्यांचा प्रदेश अत्यंत थंड असून, हिवाळ्यात तापमान शून्याच्या अनेक दशांश अंश खाली जाते. अशा परिस्थितीत जगण्यासाठी केवळ शारीरिक ताकद पुरेशी नसते; निसर्गाची अचूक माहिती, ऋतूंचे ज्ञान आणि उपलब्ध साधनांचा योग्य वापर आवश्यक असतो.

परंपरेने चुकची समाजात दोन प्रमुख जीवनपद्धती दिसून येतात. काही चुकची लोक रेनडिअर म्हणजेच बाराशिंगा पाळणारे स्थलांतरित पशुपालक होते, तर समुद्रकिनारी राहणारे अनेक चुकची लोक समुद्रावर आधारित जीवन जगत असत. ते सील, व्हेल, वॉलरस आणि विविध समुद्री प्राण्यांची शिकार करत, त्यामुळे त्यांच्या संस्कृतीत जमीन आणि समुद्र या दोन्हींचे महत्त्व मोठे आहे. चुकची लोकांचा इतिहास अनेक शतकांपूर्वीपर्यंत मागे जातो. त्यांचा प्रदेश रशियाच्या इतर भागांपासून भौगोलिकदृष्ट्या दूर असल्यामुळे त्यांच्या पारंपरिक जीवनपद्धतीला बराच काळ स्वतंत्रपणे विकसित होण्याची संधी मिळाली. यात चुकची लोकांच्या निसर्गाशी असलेल्या जवळच्या नात्याचा उल्लेखही करता येईल. कठोर हवामानात जगताना त्यांनी बर्फ, वारे, समुद्र आणि प्राण्यांच्या हालचालींचे बारकाईने निरीक्षण केले. शिकार, रेनडिअर पालन आणि स्थलांतर यासंबंधीचे ज्ञान ते पिढ्यान्पिढ्या पुढे देत आले.

रशियन साम्राज्याचा सायबेरियातील विस्तार झाल्यानंतर चुकची लोकांचा बाहेरील सत्तांशी संपर्क वाढला. सुरुवातीच्या काळात संघर्षही झाले. कठीण भौगोलिक परिस्थिती आणि चुकची लोकांचा स्थानिक प्रदेशावरील मजबूत ताबा यामुळे रशियन विस्ताराला येथे इतर काही सायबेरियन प्रदेशांच्या तुलनेत मोठा प्रतिकार झाला. नंतर सोव्हिएत काळातील चुकची समाजात मोठे बदल झाले. पारंपरिक भटक्या जीवनपद्धतीत बदल घडवून आणण्यात आले, सामूहिक शेती-पशुपालनाची व्यवस्था निर्माण झाली आणि अनेक कुटुंबे कायमस्वरूपी वसाहतींमध्ये राहू लागली. आधुनिक शिक्षण, रशियन भाषा आणि आधुनिक अर्थव्यवस्थेचा प्रभावही वाढला.

तरीही चुकची लोकांनी त्यांच्या पारंपरिक, सांस्कृतिक ओळखीतील अनेक घटक आजपर्यंत जपले आहेत. चुकची लोकांची पारंपरिक अन्नसंस्कृती त्यांच्या पर्यावरणाचे थेट प्रतिबिंब आहे. अत्यंत थंड प्रदेशात शेती करणे कठीण असल्यामुळे त्यांच्या आहारात प्रामुख्याने मांस आणि समुद्री अन्न यांचा समावेश असतो.

रेनडिअर हा पारंपरिक चुकची जीवनाचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. रेनडिअरचे मांस ऊर्जा आणि प्रथिनांचा स्रोत म्हणून वापरले जाते. काही पारंपरिक पद्धतींमध्ये मांस ताजे, सुकवून किंवा विशिष्ट प्रकारे साठवून खाल्ले जाते. समुद्रकिनारी राहणाऱ्या चुकची लोकांच्या आहारात सील, वॉलरस, मासे आणि व्हेल यांना विशेष महत्त्व आहे. विशेषत: व्हेलची शिकार ही केवळ अन्न मिळवण्याची पद्धत नव्हती; ती संपूर्ण समुदायाच्या सहकार्याशी जोडलेली सामाजिक परंपरा होती.

रेनडिअरच्या कळपांचा मागोवा घेणे, बर्फाच्छादित प्रदेशात प्रवास करणे आणि समुद्रातील हवामानाचे अंदाज बांधणे यांसारखी कौशल्ये पिढ्यानपिढ्या हस्तांतरित होत आली. चुकची लोकांच्या पारंपरिक घरांना ‘यारंगा’ असे म्हटले जाते. हे घर विशेषत: त्यांच्या थंड आणि वादळी प्रदेशातील जीवनासाठी तयार केलेले असते. यारंगाची रचना साधारणपणे गोलाकार किंवा शंकूसारखी असून त्याचा सांगाडा लाकडी काठ्या किंवा हलक्या खांबांपासून बनवला जातो. त्यावर रेनडिअरच्या कातड्यांचे मोठे तुकडे घट्ट गुंडाळून बाहेरील आवरण तयार केले जाते. काही ठिकाणी आधुनिक काळात कॅनव्हाससारख्या वस्तूंचाही वापर केला जातो. यारंगाच्या आत राहण्यासाठी एक स्वतंत्र झोपण्याची जागा तयार केली जाते.

तिच्या भिंती आणि छतावर कातडी, कापड किंवा इतर जाड थर लावले जातात. मध्यभागी किंवा योग्य ठिकाणी छोटा अग्नी किंवा स्टोव्ह ठेवला जातो. बाहेरील कडाक्याच्या थंडीपासून बचाव करण्यासाठी घराचे आवरण आणि आत तयार होणारी उष्णता महत्त्वाची असते, त्यामुळे बाहेर प्रचंड थंडी असतानाही यारंगाच्या आत तुलनेने उबदार वातावरण निर्माण होते. आज चुकची लोक आधुनिक रशियन समाजाचा भाग आहेत. अनेकजण शहरांमध्ये किंवा कायमस्वरूपी गावांमध्ये राहतात आणि आधुनिक शिक्षण, नोकरी आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करतात. त्याच वेळी काही समुदाय अजूनही रेनडिअर पालन, मासेमारी आणि पारंपरिक शिकार यांच्याशी जोडलेले आहेत.

गणेश भुसारी
संपर्क : ८९९९३५००४४