Ad Advertisement Ad Advertisement

Air Pollution in India – श्वास घेणेही झाले कठीण! धक्कादायक..! जगातील पहिल्या शंभर प्रदूषित शहरांमध्ये भारतातील 66 महानगरांचा समावेश..!

प्रदूषणामुळे लहान मुले, तरुण आणि ज्येष्ठ नागरिकांच्या आरोग्याला धोका; वाहनांचा धूर, बांधकामांची धूळ आणि औद्योगिक उत्सर्जन प्रमुख कारणे

पुणे : Air Pollution in India – माणूस दिवसातून हजारो वेळा श्वास घेतो. जगण्यासाठी आवश्यक असलेला हा श्वासच प्रदूषित झाला, तर मानवी आरोग्यापुढे किती मोठे संकट उभे राहू शकते, याची जाणीव सध्या भारतातील वाढत्या वायुप्रदूषणामुळे होत आहे. देशातील अनेक महानगरांमध्ये हवेची गुणवत्ता खालावत असून, प्रदूषित हवेमुळे श्वसनाचे विकार, हृदयविकार आणि इतर गंभीर आरोग्यसमस्या वाढण्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.

जागतिक हवा गुणवत्ता अहवालातील आकडेवारीनुसार, जगातील सर्वाधिक प्रदूषित शहरांच्या यादीत भारतातील अनेक शहरांचा समावेश आहे. दिल्ली आणि राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रातील नोएडा, गाझियाबाद, गुरुग्राम व फरिदाबाद यांसह मुंबई, पुणे, कोलकाता, बंगळुरू, चेन्नई, हैदराबाद आणि अहमदाबाद यांसारख्या महानगरांमध्येही वायुप्रदूषणाचे आव्हान गंभीर बनले आहे. पाटणा, लखनौ, कानपूर आणि वाराणसी या शहरांमध्येही प्रदूषणाची समस्या कायम आहे.

PM 2.5 ची वाढती पातळी चिंताजनक

हवेतील PM 2.5 म्हणजेच २.५ मायक्रोमीटर किंवा त्यापेक्षा कमी व्यासाचे सूक्ष्म धूलिकण आरोग्यासाठी विशेषतः घातक मानले जातात. हे कण श्वसनमार्गातून फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचू शकतात आणि काही परिस्थितींमध्ये रक्तप्रवाहावरही परिणाम करू शकतात. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार PM 2.5 ची वार्षिक सरासरी मर्यादा ५ मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर आहे. मात्र, अनेक भारतीय शहरांमध्ये या तुलनेत कितीतरी अधिक प्रदूषण नोंदवले जाते. हिवाळ्यात दिल्ली आणि आसपासच्या परिसरात प्रदूषणाची पातळी मोठ्या प्रमाणात वाढते. मुंबई, पुणे आणि कोलकाता यांसारख्या शहरांमध्येही काही दिवस हवेची गुणवत्ता खराब किंवा अत्यंत खराब श्रेणीत पोहोचते.

वायुप्रदूषणाची चार प्रमुख कारणे

शहरांमधील वाढत्या वायुप्रदूषणामागे अनेक घटक कारणीभूत आहेत. त्यामध्ये वाहनांची वाढती संख्या, बांधकामांमधून निर्माण होणारी धूळ, औद्योगिक उत्सर्जन आणि कचरा तसेच शेतीतील अवशेष जाळणे यांचा प्रामुख्याने समावेश होतो.

महानगरांमधील लाखो वाहनांमधून बाहेर पडणारा धूर हवेची गुणवत्ता खालावतो. मेट्रो प्रकल्प, उंच इमारतींची बांधकामे, रस्त्यांची खोदकामे आणि योग्य धूळ नियंत्रणाचा अभाव यामुळे सूक्ष्म धूलिकण हवेत मिसळतात. याशिवाय औद्योगिक क्षेत्रे आणि कोळशावर आधारित वीज प्रकल्पांमधून होणारे उत्सर्जन प्रदूषणात भर घालते. काही भागांमध्ये कचरा, प्लास्टिक आणि शेतीतील पिकांचे अवशेष जाळल्यामुळेही हवेत धुराचे प्रमाण वाढते.

आरोग्यावर सर्व वयोगटांमध्ये परिणाम

वायुप्रदूषणाचा परिणाम केवळ फुफ्फुसांपुरता मर्यादित राहत नाही. लहान मुले, तरुण, महिला आणि ज्येष्ठ नागरिक अशा सर्व वयोगटांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. लहान मुलांची फुफ्फुसे विकसित होत असल्याने प्रदूषित हवेच्या संपर्कामुळे त्यांच्या श्वसनसंस्थेवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. दमा, ॲलर्जी आणि सतत खोकला यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.

तरुणांमध्ये प्रदूषणामुळे श्वसनासंबंधी त्रास, थकवा आणि कार्यक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो. हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजारांचाही धोका वाढतो. गरोदर महिलांना प्रदूषित हवेचा संपर्क आल्यास गर्भधारणेच्या आरोग्यावर प्रतिकूल परिणाम होण्याची शक्यता असते. तर ज्येष्ठ नागरिकांमध्ये आधीपासून असलेले दमा, हृदयविकार आणि फुफ्फुसांचे आजार अधिक बळावू शकतात.

बीजिंग, लंडन आणि पॅरिसने केले प्रदूषण नियंत्रणाचे प्रयत्न

जगातील अनेक शहरांनी वायुप्रदूषण कमी करण्यासाठी विविध उपाययोजना केल्या आहेत. चीनची राजधानी बीजिंग येथे औद्योगिक उत्सर्जनावर नियंत्रण, कोळशाचा वापर कमी करणे आणि स्वच्छ वाहतुकीला प्रोत्साहन देण्यासारखे उपाय राबवण्यात आले. लंडन आणि पॅरिससारख्या शहरांमध्ये कमी उत्सर्जन क्षेत्र (Low Emission Zones) तयार करून अधिक प्रदूषण करणाऱ्या वाहनांवर निर्बंध घालण्याचे प्रयत्न झाले आहेत. सार्वजनिक वाहतूक आणि सायकल वापराला प्रोत्साहन देणे हा या उपाययोजनांचा महत्त्वाचा भाग आहे.

भारतीय शहरांमध्येही उपाययोजना आवश्यक

भारतातील महानगरांमध्ये सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था अधिक सक्षम करणे, इलेक्ट्रिक बसेसची संख्या वाढवणे, बांधकामाच्या ठिकाणी धूळ नियंत्रणासाठी पाण्याचे फवारे आणि हिरव्या संरक्षक जाळ्यांचा वापर करणे आवश्यक आहे. औद्योगिक क्षेत्रांमधील उत्सर्जनावर नियमित देखरेख ठेवणे, कचरा उघड्यावर जाळण्यास प्रतिबंध करणे आणि प्रदूषण नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कारवाई करणे गरजेचे आहे.

नागरिकांनीही घ्यावी जबाबदारी

वायुप्रदूषण कमी करण्यासाठी केवळ सरकारी यंत्रणांवर अवलंबून राहून चालणार नाही. नागरिकांनीही दैनंदिन जीवनात काही बदल करणे आवश्यक आहे. शक्य असेल तेव्हा खासगी वाहनांऐवजी बस आणि मेट्रोचा वापर करावा. परिसरात वृक्षारोपण करून त्यांची नियमित काळजी घ्यावी. सुका कचरा, प्लास्टिक किंवा पालापाचोळा उघड्यावर जाळू नये. हवेची गुणवत्ता अत्यंत खराब असलेल्या दिवशी अनावश्यक बाहेर जाणे टाळावे. बाहेर जाणे आवश्यक असल्यास योग्य प्रकारे फिट होणारा N95 मास्क वापरण्याचा विचार करावा.

सण-उत्सव साजरे करतानाही पर्यावरणाचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे. दिवाळीसारख्या सणांमध्ये फटाक्यांच्या वापरामुळे अल्पावधीत हवेतील धूर आणि सूक्ष्म धूलिकणांचे प्रमाण वाढू शकते. त्यामुळे फटाक्यांचा वापर टाळून पर्यावरणपूरक पद्धतीने सण साजरे करण्याला प्राधान्य द्यावे.

भावी पिढीसाठी शुद्ध हवा ठेवणे हीच खरी गुंतवणूक

आपण आपल्या मुलांच्या भविष्यासाठी बँकेत पैसे साठवतो, मोठी घरे बांधतो आणि मालमत्ता खरेदी करतो. मात्र, त्यांच्या वाट्याला शुद्ध हवा आणि निरोगी पर्यावरणच आले नाही, तर या संपत्तीचा उपयोग काय? वाढते वायुप्रदूषण हे केवळ पर्यावरणाचे संकट नसून सार्वजनिक आरोग्यापुढील गंभीर आव्हान आहे. त्यामुळे वृक्षारोपण, प्रदूषण नियंत्रण आणि पर्यावरण संवर्धन यांना प्राधान्य देणे ही काळाची गरज आहे.

कारण पैसा आणि मालमत्ता पुन्हा कमावता येईल; मात्र निरोगी आयुष्यासाठी आवश्यक असलेला शुद्ध श्वास जपण्यासाठी आजपासूनच प्रयत्न करावे लागतील.

Read About: देशातील साखर उत्पादन दुपटीहून अधिक; महाराष्ट्राचा मोठा वाटा, 15 नोव्हेंबरपर्यंत 23.59 लाख टन उत्पादन

E-Paper: Punyanagari E-Paper

Comments

Comments will appear here.

Comments are submitted for administrator moderation before appearing publicly.