Ad Advertisement Ad Advertisement

India’s Biggest Petroleum Company – इंडियन ऑइल की रिलायन्स? जाणून घ्या भारतातील सर्वात मोठ्या पेट्रोलियम कंपन्यांचे साम्राज्य

इंडियन ऑइल, बीपीसीएल आणि एचपीसीएलचे देशभरात हजारो पेट्रोल पंप; खासगी कंपन्यांचीही इंधन क्षेत्रात मोठी गुंतवणूक

नवी दिल्ली : India’s Biggest Petroleum Company ; भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा वेग कायम ठेवण्यात पेट्रोलियम क्षेत्राची महत्त्वाची भूमिका आहे. वाहनांची वाहतूक, शेती, उद्योग, विमानसेवा आणि मालवाहतूक अशा अनेक क्षेत्रांचे कामकाज इंधनावर अवलंबून आहे. देशाच्या कानाकोपऱ्यात पेट्रोल, डिझेल आणि एलपीजी पोहोचवण्यासाठी सरकारी तसेच खासगी कंपन्यांचे मोठे जाळे कार्यरत आहे. मात्र, भारतातील सर्वांत मोठी पेट्रोलियम कंपनी कोणती? इंडियन ऑइल, रिलायन्स की अन्य कोणती कंपनी? जाणून घेऊया या क्षेत्रातील प्रमुख कंपन्यांविषयी.

इंडियन ऑइल देशातील प्रमुख पेट्रोलियम कंपनी

भारतातील सर्वांत मोठ्या तेल आणि वायू कंपन्यांमध्ये इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन (IOC) अग्रस्थानी आहे. १९५९ मध्ये स्थापन झालेली ही केंद्र सरकारच्या मालकीची महारत्न कंपनी आहे. कच्च्या तेलाचे शुद्धीकरण, पेट्रोल-डिझेलचे उत्पादन, एलपीजी वितरण आणि इंधन वाहतूक अशा विविध क्षेत्रांत कंपनी कार्यरत आहे.

इंडियन ऑइलकडे देशभरात रिफायनरी, पाईपलाईन आणि इंधन वितरणाचे विस्तृत जाळे आहे. कंपनीची वार्षिक तेल शुद्धीकरण क्षमता सुमारे ८० दशलक्ष मेट्रिक टन आहे. मार्च २०२६ अखेर कंपनीच्या पेट्रोल पंपांची संख्या ४२ हजार ८१८ वर पोहोचली होती. त्यामुळे देशातील सर्वांत मोठ्या इंधन वितरण जाळ्यांपैकी एक जाळे इंडियन ऑइलकडे आहे.

भारत पेट्रोलियमचीही मोठी उपस्थिती

भारत पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड (BPCL) ही देशातील प्रमुख सरकारी तेल विपणन कंपन्यांपैकी एक आहे. पूर्वी बर्मा शेल म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कंपनीचे राष्ट्रीयीकरण झाल्यानंतर १९७६ मध्ये भारत पेट्रोलियमची स्थापना झाली.

मुंबई, कोची आणि बिना येथील रिफायनरींच्या माध्यमातून कंपनी तेल शुद्धीकरणाचे काम करते. पेट्रोल, डिझेल, एलपीजी आणि विमान इंधन यांसारख्या उत्पादनांच्या वितरणातही बीपीसीएलची महत्त्वाची भूमिका आहे.

हिंदुस्तान पेट्रोलियमही इंधन क्षेत्रातील मोठी कंपनी

हिंदुस्तान पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड (HPCL) ही १९७४ मध्ये स्थापन झालेली प्रमुख तेल विपणन कंपनी आहे. सध्या ती ओएनजीसी समूहाचा भाग आहे. मुंबई आणि विशाखापट्टणम येथील रिफायनरींबरोबरच पंजाबमधील बठिंडा रिफायनरीमध्येही कंपनीची भागीदारी आहे.

राजस्थानातील बारमेर येथे उभारण्यात येत असलेला रिफायनरी प्रकल्पही कंपनीसाठी महत्त्वाचा आहे. या प्रकल्पामुळे भविष्यात देशाच्या तेल शुद्धीकरण क्षमतेत वाढ होण्याची अपेक्षा आहे.

देशभरात ८५ हजारांहून अधिक पेट्रोल पंपांचे जाळे

भारतातील इंधन वितरण व्यवस्थेचा विस्तार किती मोठा आहे, याचा अंदाज पेट्रोल पंपांच्या संख्येवरून येतो. इंडियन ऑइल, बीपीसीएल आणि एचपीसीएल या तीन सरकारी कंपन्यांचे मिळून देशभरात ८५ हजारांहून अधिक पेट्रोल पंप आहेत. या कंपन्यांकडे तेल साठवण केंद्रे, गॅस बॉटलिंग प्रकल्प आणि हजारो किलोमीटर लांबीचे पाईपलाईन जाळेही आहे.

कांडला ते गोरखपूरदरम्यानची एलपीजी पाईपलाईन हा देशातील महत्त्वाच्या ऊर्जा पायाभूत सुविधा प्रकल्पांपैकी एक आहे. अशा प्रकल्पांमुळे इंधनाची वाहतूक अधिक कार्यक्षमतेने करण्यास मदत होते.

रिलायन्स आणि नायरा एनर्जीचाही इंधन व्यवसाय

सरकारी कंपन्यांबरोबरच खासगी क्षेत्रातील कंपन्यांचीही भारताच्या पेट्रोलियम बाजारपेठेत महत्त्वाची भूमिका आहे. रिलायन्स इंडस्ट्रीजची गुजरातमधील जामनगर येथे मोठी तेल शुद्धीकरण व्यवस्था आहे. कंपनीने ब्रिटिश पेट्रोलियमसोबत भागीदारी करून ‘जिओ-बीपी’ या ब्रँडअंतर्गत पेट्रोल पंप व्यवसाय सुरू केला आहे.

याशिवाय नायरा एनर्जी हीदेखील भारतातील महत्त्वाची खासगी तेल विपणन कंपनी आहे. पूर्वी एस्सार ऑइल म्हणून ओळखली जाणारी ही कंपनी देशभरात पेट्रोल पंपांचे जाळे चालवते.

पेट्रोलियम क्षेत्रातून मोठ्या प्रमाणावर रोजगार

पेट्रोलियम क्षेत्राचा संबंध केवळ इंधन विक्रीपुरता मर्यादित नाही. रिफायनरीतील कर्मचारी, पेट्रोल पंपावरील कामगार, टँकर चालक, वाहतूक कर्मचारी, पाईपलाईन देखभाल कर्मचारी आणि गॅस वितरण प्रतिनिधी अशा अनेक घटकांना या क्षेत्रातून रोजगार मिळतो.

इंडियन ऑइलसारख्या मोठ्या कंपन्यांमध्ये हजारो कर्मचारी थेट कार्यरत आहेत. याशिवाय पुरवठा साखळी आणि संबंधित व्यवसायांमधून अप्रत्यक्ष रोजगाराच्या संधी निर्माण होतात. पेट्रोलियम उत्पादनांवरील करांमधून केंद्र आणि राज्य सरकारांनाही महसूल मिळतो.

कच्च्या तेलाच्या आयातीवरील अवलंबित्व मोठे आव्हान

भारतासमोरील सर्वांत मोठ्या आर्थिक आव्हानांपैकी एक म्हणजे कच्च्या तेलासाठी परदेशांवरील अवलंबित्व. देशाला लागणाऱ्या कच्च्या तेलापैकी ८५ टक्क्यांहून अधिक तेल आयात करावे लागते. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात तेलाच्या किमती वाढल्या किंवा युद्धामुळे पुरवठा विस्कळीत झाला, तर त्याचा परिणाम देशाच्या आयात खर्चावर, महागाईवर आणि रुपयाच्या मूल्यावर होऊ शकतो.

पेट्रोल पंपांचे रूप बदलणार; पर्यायी ऊर्जेकडे कंपन्यांची वाटचाल

बदलत्या काळानुसार पेट्रोलियम कंपन्याही आपल्या व्यवसायात विविधता आणत आहेत. इलेक्ट्रिक वाहनांसाठी चार्जिंग सुविधा, इथेनॉल मिश्रण, सीएनजी आणि हरित हायड्रोजन यांसारख्या पर्यायी ऊर्जा स्रोतांवर भर दिला जात आहे.

भविष्यात या कंपन्या केवळ तेल विक्रीपुरत्या मर्यादित न राहता विविध प्रकारची ऊर्जा पुरवणाऱ्या कंपन्या बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहेत. भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी आणि आत्मनिर्भरतेसाठी हा बदल महत्त्वाचा ठरणार आहे.

Read About : NPCI UPI Merchant Incentive Scheme – यूपीआय व्यवहारांवर मिळणार आर्थिक लाभ
E-Paper: Punyanagari E-Paper

Comments

Comments will appear here.

Comments are submitted for administrator moderation before appearing publicly.