Karla Water Management – यंदाच्या दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर कार्ला जलव्यवस्थापन पद्धतीचे महत्त्व

गावपातळीवरील कृती आराखडा, दुष्काळाला मानायची संधी

पुणे : Karla Water Management पाण्याच्या व्यवस्थापनाची कला भारताला नवी नाही. महाराष्ट्रातील सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेल्या लोणावळ्याजवळील कार्ला येथील बौद्ध लेण्यांचा परिसर केवळ स्थापत्यशास्त्राचा एक उत्कृष्ट नमुना नसून, तो २,००० वर्षांपूर्वीच्या प्रगत ‘रेन वॉटर हार्वेस्टींग’ (पावसाच्या पाण्याचे नियोजन) आणि जलसंधारणाचा एक ऐतिहासिक पुरावा आहे.

कार्ला येथील बौद्ध लेण्यांची निर्मिती इ.स. पूर्व दुसऱ्या शतकापासून ते इ.स. दुसऱ्या शतकादरम्यान (सुमारे २,२०० ते १,८०० वर्षांपूर्वी) झाली. हा काळ प्रामुख्याने सातवाहन राजवंश आणि स्थानिक व्यापारी श्रेष्ठींच्या आश्रयाचा काळ मानला जातो. ही प्रणाली बौद्ध भिक्खू आणि तत्कालीन कुशल शिल्पकरांनी विकसित केली. कार्ला लेण्या भोरघाट (कल्याण-सोपाऱ्यापासून पैठणकडे जाणारा मुख्य प्राचीन व्यापारी मार्ग) वर वसलेल्या आहेत. पावसाळ्यात व्यापारी आणि बौद्ध भिक्खू (श्रावक) चातुर्मासासाठी येथे मुक्काम करत असत. डोंगराच्या माथ्यावर वसलेल्या या लेण्यांमध्ये उन्हाळ्यात पिण्याच्या पाण्याचा गंभीर प्रश्न निर्माण व्हायचा. यावर उपाय म्हणून निसर्गाच्या गुरुत्वाकर्षण तत्त्वाचा वापर करून पावसाचे पाणी साठवण्याची ही अद्भूत यंत्रणा बौद्ध वास्तुविशारदांनी विकसित केली.

यंदा कमी झालेला पाऊस आणि निर्माण झालेली दुष्काळसदृश परिस्थिती यामुळे राज्यातील अनेक गावांना पाणीटंचाईच्या तीव्र झळा बसण्यास सुरुवात झाली आहे. अशा आणीबाणीच्या काळात केवळ पाण्याचे टँकर मागवून किंवा तात्पुरते उपाय करून भागणार नाही, तर शाश्वत जलव्यवस्थापनाचा मार्ग स्वीकारावा लागेल. महाराष्ट्रात लोणावळ्याजवळ असलेल्या कार्ला बौद्ध लेण्यांमधील २,००० वर्षांपूर्वीची जलव्यवस्थापन प्रणाली आजच्या दुष्काळी परिस्थितीत अत्यंत दिशादर्शक ठरू शकते.

१. यंदाच्या दुष्काळात ही पद्धत का महत्त्वाची आहे?

कमी पावसाचे पाण्याचे संपूर्ण संकलन: दुष्काळात पाऊस कमी पडतो, परंतु पडणाऱ्या प्रत्येक थेंबाचे संवर्धन करणे शक्य आहे. कार्ला येथील पद्धतीनुसार, डोंगरावरून किंवा छतावरून वाहून जाणारे पाणी गुरुत्वाकर्षण आणि कालव्यांचा वापर करून थेट टाक्यांमध्ये वळवले जाते.

पाण्याचे बाष्पीभवन रोखणे: उन्हाळ्यात तीव्र उष्णतेमुळे खुल्या तलावांतील पाण्याचे बाष्पीभवन वेगाने होते. कार्लाच्या रॉक-कट टाक्यांप्रमाणे जर पाणी भूमिगत किंवा बंदिस्त टाक्यांमध्ये साठवले, तर बाष्पीभवन शून्य होते आणि कडक उन्हाळ्यातही पाण्याचा साठा टिकून राहतो.

भूजलाचे पुनर्भरण : विहिरी आणि बोअरवेलची पातळी प्रचंड खालावली आहे. या तंत्रातील नैसर्गिक गाळण प्रक्रियेचा वापर करून पावसाचे पाणी जमिनीत जिरवल्यास बंद पडलेल्या विहिरी आणि बोअरवेल पुन्हा जिवंत होतात.

२. गावपातळीवर या पद्धतीची अंमलबजावणी कशी करावी?

गावपातळीवर हे तंत्रज्ञान राबवण्यासाठी खालील तीन टप्प्यांत काम करता येईल:

सार्वजनिक इमारतींवर ‘रूफ वॉटर हार्वेस्टींग’:

गावातील शाळा, ग्रामपंचायत, प्राथमिक आरोग्य केंद्र, समाजमंदिर आणि पक्क्या घरांच्या छतावरील पाणी पाईपद्वारे एकत्र करून मध्यवर्ती टाकीत साठवणे किंवा विहिरीत सोडणे.

तलाव व बंधाऱ्यांची साखळी पद्धत :

कार्ला येथील ओव्हरफ्लो पद्धतीप्रमाणे, गावातील एक बंधारा किंवा तलाव भरल्यानंतर अतिरिक्त पाणी वाहून न जाता ते दुसऱ्या सखल तलावात जाईल अशी जोडणी करणे.

शोषखड्डे व गाळण यंत्रणा:

गावातील पाणी स्रोतांमध्ये पाणी सोडण्यापूर्वी वाळू, बारीक दगड (खडी) आणि कोळसा यांचा वापर करून नैसर्गिक फिल्टर तयार करणे.

३. गावपातळीवर या कामासाठी किती खर्च येईल?

कार्लाच्या प्राचीन तंत्रात आजच्या आधुनिक साधनांचा ( पाईप्स, फिल्टर्स) वापर करून अगदी कमी खर्चात हे प्रकल्प उभे करता येतात:
१. एका घराचे/शाळेचे रूफ हार्वेस्टींगसाठी ८,००० ते १५,०००
२. गाळण यंत्रणा ५,००० ते १०,०००
३. बोअरवेल / विहीर पुनर्भरण : १२,००० ते २५,०००
४. ग्रामपंचायत पातळीवरील पूर्ण प्रकल्प : १.५ लाख ते ३ लाख
हा खर्च रोहयो , ग्रामपंचायत १५ वा वित्त आयोग, किंवा सामाजिक उत्तरदायित्व निधीतून सहज उपलब्ध होऊ शकतो. त्यामुळे ग्रामपंचायतींवर किंवा गावकऱ्यांवर कोणताही मोठा आर्थिक भार पडत नाही.

निष्कर्ष: दुष्काळमुक्तीची ऐतिहासिक संधी

दुष्काळ ही केवळ नैसर्गिक आपत्ती नसून ते नियोजनाच्या अभावाचे लक्षण आहे. २,००० वर्षांपूर्वी कोणत्याही आधुनिक उपकरणांशिवाय जर आपल्या पूर्वजांनी अखंड पाणीपुरवठा करणारी यंत्रणा उभारली, तर आजच्या २१ व्या शतकात आपण हे नक्कीच करू शकतो.
यंदाच्या दुष्काळाला संधी मानून जर प्रत्येक गावाने कार्ला जलप्रणालीचा आदर्श घेतला आणि गावपातळीवर रेन वॉटर हार्वेस्टींगची मोहीम राबवली, तर आपले गाव पाण्याबाबत कायमचे स्वयंपूर्ण होऊ शकते.

Read About : Maharashtra Missing Women – महाराष्ट्रातून हजारो महिला-मुली बेपत्ता; नेमकं पुढे काय होतं?
E-Paper: Punyanagari E-Paper