Science of Pandemics : महामारीचे सूक्ष्म विश्व

Science of Pandemics : मानवी इतिहासात काही संकटे अशी आली आहेत, ज्यांनी केवळ हजारो किंवा लाखो जीव घेतले नाहीत, तर संपूर्ण समाजव्यवस्थेची दिशा बदलली; महामारी हे त्यापैकी एक. एखादा सूक्ष्म विषाणू किंवा जीवाणू आकाराने इतका लहान असतो की तो मानवी डोळ्यांना दिसतही नाही; तरीही त्याचा परिणाम शहरांपासून खेड्यांपर्यंत आणि आरोग्यव्यवस्थेपासून अर्थव्यवस्थेपर्यंत जाणवू शकतो. महामारीचे विज्ञान समजून घेताना केवळ रोगजंतूंकडे पाहून चालत नाही. सूक्ष्मजीवाची रचना, त्याचा प्रसार, मानवी वर्तन, पर्यावरणीय परिस्थिती, प्राण्यांशी संपर्क, वाहतूक व्यवस्था आणि सार्वजनिक आरोग्य यांचा एकत्रित विचार करावा लागतो.

महामारीची सुरुवात अनेकदा अत्यंत सूक्ष्म पातळीवर होते. विषाणू किंवा जीवाणू यांसारखा रोगकारक एखाद्या पोषक जीवाच्या शरीरात प्रवेश करतो आणि तेथे स्वत:ची संख्या वाढवू लागतो. विषाणूंची विशेष बाब म्हणजे ते स्वत:हून स्वतंत्रपणे वाढू शकत नाहीत; त्यांना पोषक जीवाच्या पेशींमध्ये प्रवेश करून त्या पेशींच्या जैविक यंत्रणेचा वापर करावा लागतो. काही विषाणू श्वसनमार्गातील पेशींना लक्ष्य करतात, काही रक्त किंवा इतर ऊतींमध्ये वाढतात, तर काही विशिष्ट अवयवांवर परिणाम करतात. रोगकारकाच्या या जैविक वैशिष्ट्यांवर रोगाची लक्षणे आणि त्याचा प्रसार मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असतो. संसर्ग एका व्यक्तीकडून दुसऱ्याकडे जाण्यासाठी विविध मार्गांचा वापर करू शकतो.

श्वसनमार्गातील संसर्गामध्ये संक्रमित व्यक्तीचे श्वासोच्छ्वास, बोलणे, खोकणे किंवा शिंकण्यामुळे बाहेर पडणारे सूक्ष्म थेंब आणि हवेत तरंगणारे अतिसूक्ष्म कण महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. काही रोग दूषित पाणी किंवा अन्नातून पसरतात; तर काही रक्त, लैंगिक संपर्क, कीटक किंवा प्राण्यांच्या माध्यमातून संक्रमित होतात. त्यामुळे ‘संसर्ग’ ही एकच प्रक्रिया नसून रोगकारकानुसार बदलणारी जैविक आणि पर्यावरणीय साखळी आहे.

महामारी निर्माण होण्यासाठी केवळ एखाद्या रोगजनकाचे अस्तित्वात असणे पुरेसे नसते. त्याला एक नवीन यजमान (होस्ट) शोधावा लागतो, संसर्ग प्रस्थापित करावा लागतो आणि त्यानंतर इतर व्यक्तींमध्ये पसरणे आवश्यक असते. एखाद्या संसर्गजन्य रोगाचा प्रसार किती वेगाने होईल हे त्याच्या संसर्गक्षमतेबरोबरच लोकसंख्येची घनता, संपर्काचे स्वरूप, प्रतिकारशक्ती, आरोग्यव्यवस्था आणि सामाजिक परिस्थितीवरही अवलंबून असते. एखाद्या समाजात मोठ्या प्रमाणावर लोक रोगकारकाच्या संपर्कात आले आणि त्यांच्यात पूर्वीची प्रतिकारशक्ती कमी असेल, तर संसर्गाचा प्रसार वेगाने होण्याची शक्यता वाढते.

महामारीच्या विज्ञानात ‘संसर्गसाखळी’ ही संकल्पना महत्त्वाची आहे. रोगकारकाचा स्रोत, त्याचा बाहेर पडण्याचा मार्ग, प्रसाराचा मार्ग, नवीन पोषक जीवात प्रवेश आणि त्या पोषक जीवाची संवेदनशीलता या साखळीतील प्रत्येक दुवा संसर्गाच्या प्रसारावर परिणाम करतो. या साखळीतील एखादा दुवा कमकुवत करता आला तर रोगाचा प्रसार कमी करता येतो. स्वच्छता, सुरक्षित पाणी, लसीकरण, निदान, विलगीकरण, उपचार आणि योग्य सार्वजनिक आरोग्यविषयक उपाय याच तत्त्वावर आधारित असतात.

परंतु, अनेक महामारींची कथा माणसापुरती मर्यादित नसते. वन्यजीव, पाळीव प्राणी, पशुधन आणि मानव यांच्यातील वाढता संपर्क नवीन रोगकारकांना मानवापर्यंत पोहोचण्याची संधी देऊ शकतो. जंगलतोड, अधिवासाचा ऱ्हास, वन्यजीवांचा व्यापार, प्राण्यांचे स्थलांतर आणि मानवी वस्तीचा विस्तार यामुळे मानव आणि इतर प्रजातींमधील संपर्काचे स्वरूप बदलत आहे. काही परिस्थितींमध्ये प्राण्यांमध्ये असलेला रोगकारक विषाणू किंवा जीवाणू मानवांमध्ये प्रवेश करू शकतो. अशा घटनेला प्रजाती-अडथळा ओलांडणे किंवा प्राणिजन्य संसर्गाचा उदय म्हणता येते. मात्र, प्रत्येक प्राणिजन्य रोग महामारी निर्माण करतो असे नाही; त्यासाठी पुढील मानवी-मानवी प्रसाराची क्षमता आवश्यक असते.

आधुनिक जगाने महामारीच्या प्रसाराची गतीही बदलली आहे. पूर्वी एखादा संसर्ग एका प्रदेशापुरता मर्यादित राहण्याची शक्यता अधिक होती. आज विमानप्रवास आणि जागतिक व्यापारामुळे काही तासांतच माणसे एका खंडातून दुसऱ्या खंडात पोहोचतात, त्यामुळे एखाद्या प्रदेशात उद्भवलेला संसर्ग इतर देशांमध्ये पोहोचण्यासाठी लागणारा वेळ अत्यंत कमी झाला आहे. मोठी शहरे, दाट लोकवस्ती आणि सततचा मानवी प्रवास संसर्गाच्या प्रसारासाठी गुंतागुंतीचे जाळे तयार करतात.

इतिहासातील महामारींची उदाहरणे या प्रक्रियेची व्याप्ती स्पष्ट करतात. चौदाव्या शतकातील ‘ब्लॅक डेथ’ने युरोपसह मोठ्या प्रदेशांवर भीषण परिणाम केला. १९१८ मधील इन्फ्लुएंझा महामारीने जगभर सुमारे ५० कोटी लोकांना संक्रमित केले आणि कोट्यवधी मृत्यू झाले. त्यानंतर १९५७, १९६८ आणि २००९ मध्ये इन्फ्लुएंझाच्या वेगवेगळ्या प्रकारांनी जागतिक महामारी निर्माण केल्या. २०१९ नंतर उद्भवलेल्या सार्स-कोव्ह-२ विषाणूमुळे कोविड-१९ महामारीने आधुनिक जगातील परस्पर जोडलेल्या समाजव्यवस्थेवर संसर्गाचा किती व्यापक परिणाम होऊ शकतो हे दाखवून दिले.

महामारीचा परिणाम केवळ शरीरावर होत नाही. मोठ्या प्रमाणावर आजारपण निर्माण झाल्यास रुग्णालयांवर ताण वाढतो, आरोग्यसेवकांवर अतिरिक्त कामाचा भार पडतो आणि औषधे, उपकरणे व वैद्यकीय साधनांची मागणी वाढते. शाळा, उद्योग, वाहतूक आणि व्यापार यावरही परिणाम होऊ शकतो. दीर्घकाळ चाललेल्या महामारीमध्ये मानसिक ताण, सामाजिक अलगाव आणि आर्थिक असुरक्षितता यांसारखे दुय्यम परिणामही दिसू शकतात, त्यामुळे महामारी ही वैद्यकीय समस्या असली तरी तिचे परिणाम बहुआयामी असतात. या पार्श्वभूमीवर लसीकरणाचे महत्त्व विशेष ठरते. लस शरीराच्या प्रतिकारशक्तीला विशिष्ट रोगकारकाची ओळख करून देण्यास मदत करते. त्यानंतर रोगकारकाचा प्रत्यक्ष संपर्क झाल्यास प्रतिकारशक्ती अधिक जलद प्रतिसाद देऊ शकते. मोठ्या लोकसंख्येत पुरेशी प्रतिकारशक्ती निर्माण झाल्यास संसर्गाच्या साखळीवरही परिणाम होऊ शकतो. मात्र, प्रत्येक लसीची परिणामकारकता, संरक्षणाचा कालावधी आणि वापराची रणनीती रोगानुसार वेगळी असते.

महामारीविज्ञान त्यामुळे केवळ रुग्णांची संख्या मोजणारे शास्त्र नाही. कोणाला संसर्ग झाला, कुठे झाला, किती वेगाने वाढतो आहे, कोणत्या परिस्थितींमध्ये प्रसार अधिक होतो आणि कोणते उपाय त्याला कमी करू शकतात, याचा शास्त्रीय अभ्यास त्यात केला जातो. रोगनिदान, जनुकीय अनुक्रमण, रोगनिगराणी, गणितीय प्रारूपे आणि सार्वजनिक आरोग्याच्या आकडेवारीच्या साहाय्याने संभाव्य उद्रेकांचा मागोवा घेण्याचा प्रयत्न केला जातो.

मानवाचे आरोग्य हे निसर्गापासून वेगळे नाही. सूक्ष्मजीव, प्राणी, पर्यावरण आणि मानवी समाज यांच्यात सतत परस्परसंवाद सुरू असतो, त्यामुळे भविष्यातील महामारी रोखण्यासाठी केवळ रुग्णालये आणि औषधे पुरेशी ठरणार नाहीत. रोगकारकांचा उदय, पर्यावरणीय बदल, वन्यजीवांचे आरोग्य, मानवी वर्तन आणि जागतिक आरोग्यव्यवस्था यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. आकाराने सूक्ष्म असलेला रोगकारक जागतिक परिणाम घडवू शकतो; म्हणूनच त्याच्याविरुद्धची तयारीही स्थानिक नव्हे, तर जागतिक आणि वैज्ञानिक असणे आवश्यक आहे.

सुजाता बाबर
sumiba_r@yahoo.com

Read About : Hungry Ghost Festival : भुकेल्या भुतांचा उत्सव
E-Paper : Punyanagari E-Paper