Cucumber Farming in Jammu and Kashmir : एका वेलावर 100 किलो काकड्या!

डोडा जिल्ह्यातील १९ वर्षीय यावर सलीमचा दोन संकरित रोपांच्या संयोगातून नवे वाण विकसित केल्याचा दावा; १० वेलींमधून ४० ते ५० हजार रुपयांच्या संभाव्य विक्रीचे गणित

डोडा (जम्मू-काश्मीर) : Cucumber Farming in Jammu and Kashmir शेतीत नवे प्रयोग करण्यासाठी मोठ्या यंत्रसामग्रीची किंवा अत्याधुनिक प्रयोगशाळेचीच गरज असते असे नाही. निरीक्षण, सातत्य आणि पिकांविषयीची आवड यांच्या जोरावरही नवे प्रयोग घडू शकतात. जम्मू-काश्मीरमधील डोडा जिल्ह्यातील दुर्गम गुंदोह परिसरातील १९ वर्षीय तरुण शेतकरी यावर सलीम याने काकडीच्या लागवडीत असाच एक प्रयोग केल्याचा दावा केला आहे. त्याने विकसित केलेल्या संकरित काकडीच्या वाणातून एका वेलाला तब्बल १०० किलोपर्यंत काकड्या मिळू शकतात, असे त्याचे म्हणणे आहे. हा दावा प्रत्यक्ष उत्पादनाच्या नोंदी आणि स्वतंत्र कृषी चाचण्यांद्वारे तपासणे आवश्यक असले, तरी तरुण शेतकऱ्याच्या या प्रयोगामुळे कमी जागेत अधिक उत्पादन घेण्याच्या शक्यतेकडे लक्ष वेधले गेले आहे.

Cucumber Farming in Jammu and Kashmir सलीमचे कुटुंब पिढ्यानपिढ्या शेती करत आले आहे. कुटुंबाचा उदरनिर्वाह शेतीवर अवलंबून असल्याने त्याला लहानपणापासूनच पिके, त्यांची वाढ आणि उत्पादन यांविषयी उत्सुकता होती. याच आवडीतून काकडीच्या लागवडीत काही वेगळे करता येईल का, असा विचार त्याच्या मनात आला. त्यानंतर त्याने दोन वेगवेगळ्या संकरित काकडीच्या रोपांचा वापर करून नवे वाण तयार केल्याचे सांगितले आहे. या प्रयोगातून मिळणाऱ्या उत्पादनामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढण्यास मदत होऊ शकते, असा त्याचा विश्वास आहे.

दोन संकरित रोपांच्या प्रयोगातून नवा मार्ग?

Cucumber Farming in Jammu and Kashmir काकडी हे तुलनेने कमी कालावधीत उत्पादन देणारे आणि अनेक भागांत बाजारपेठ उपलब्ध असलेले भाजीपाला पीक आहे. योग्य तापमान, पाणी, पोषण, वेलींना आधार आणि रोग-किडींचे व्यवस्थापन यांचा विचार करून काकडीची लागवड केल्यास चांगले उत्पादन मिळू शकते. मात्र, प्रत्येक वाणाची उत्पादनक्षमता, फळांचा आकार, चव, रोगप्रतिकारक क्षमता आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता वेगवेगळी असते.

सलीमने दोन संकरित रोपांचा एकत्रित वापर करून नवीन वाण विकसित केल्याचे सांगितले आहे. मात्र, हा प्रयोग नेमका कोणत्या पद्धतीने करण्यात आला, संबंधित रोपांचे जनुकीय गुणधर्म काय आहेत आणि पुढील पिढ्यांमध्ये ते गुणधर्म कायम राहतात का, याची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध नसल्यास या वाणाचे तांत्रिक मूल्यमापन करणे कठीण ठरते. दोन रोपांचे गुणधर्म एकत्र आणणे, संकरित बियाणे तयार करणे आणि सातत्याने समान गुणधर्म असलेले वाण विकसित करणे या वेगवेगळ्या प्रक्रिया आहेत.Cucumber Farming in Jammu and Kashmir

त्यामुळे सलीमच्या प्रयोगाकडे नव्या शक्यतेच्या दृष्टीने पाहताना कृषी विद्यापीठ, कृषी विज्ञान केंद्र किंवा संबंधित तज्ज्ञांकडून त्याची चाचणी होणे महत्त्वाचे ठरेल. प्रत्यक्ष शेतातील नोंदी, लागवडीखालील क्षेत्र, एकूण काढणी, पीक कालावधी आणि उत्पादनाचा दर्जा यांची पडताळणी झाल्यास या प्रयोगाची उपयुक्तता अधिक स्पष्ट होऊ शकेल.

१० वेलींमधून ४० हजार रुपये? उत्पन्नाचे गणित काय सांगते?

सलीमने दिलेल्या माहितीनुसार, बाजारात काकडीला प्रतिकिलो ४० ते ५० रुपये दर मिळत असल्यास १०० किलो उत्पादनातून एका वेलीमागे ४,००० ते ५,००० रुपयांची एकूण विक्री होऊ शकते. याच दराने १० वेलींमधून १,००० किलो काकडी मिळाल्यास एकूण विक्री ४० हजार ते ५० हजार रुपयांपर्यंत जाऊ शकते. मात्र, हा अंदाज प्रत्यक्ष उत्पादन आणि विक्रीदरावर अवलंबून आहे. Cucumber Farming in Jammu and Kashmir

हे गणित समजून घेताना बियाणे, खते, सेंद्रिय खत, पाणी, वेलींना आधार देण्याची व्यवस्था, मजुरी, वाहतूक, पॅकिंग आणि बाजारातील दरातील चढ-उतार यांचा खर्च विचारात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे ही रक्कम निव्वळ नफा नसून संभाव्य एकूण विक्री उत्पन्न आहे. तसेच सर्व फळे विक्रीयोग्य असतीलच असे नाही. प्रत्यक्ष नफा काढण्यासाठी उत्पादन आणि खर्चाच्या नोंदी आवश्यक ठरतात. Cucumber Farming in Jammu and Kashmir

सलीमच्या म्हणण्यानुसार, त्याच्या कुटुंबाला काकडीच्या विक्रीतून लाखो रुपयांचे उत्पन्न मिळत आहे. इतर शेतकऱ्यांनीही अशा प्रयोगांचा अभ्यास करून आपली आर्थिक स्थिती सुधारावी, अशी त्याची अपेक्षा आहे. त्याने हे तंत्र अधिकाधिक शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्याची इच्छा व्यक्त केली आहे.

एका वेलीचे १०० किलो उत्पादन कितपत शक्य?

कृषी संशोधनाच्या दृष्टीने या दाव्याची पडताळणी महत्त्वाची आहे. भारतीय कृषी संशोधन परिषद अर्थात ICAR आणि तिच्या संस्थांकडून काकडीच्या विविध जाती व संकरित वाणांचे उत्पादन, फळांचा आकार, वाढीचा कालावधी आणि इतर गुणधर्म यांचा अभ्यास केला जातो.

ICAR-भारतीय भाजीपाला संशोधन संस्थेने प्रसिद्ध केलेल्या माहितीनुसार, ‘काशी नूतन’ या संकरित काकडीच्या वाणाचे हेक्टरी १७५ ते १८० क्विंटल उत्पादन नोंदवले आहे. तसेच ICARच्या संशोधनात काकडीच्या विविध वाणांचे उत्पादन आणि लागवडीच्या परिस्थितीनुसार होणारे बदल नोंदवले गेले आहेत. या संशोधनांतील हेक्टरी उत्पादनाची तुलना थेट सलीमच्या एका वेलीच्या दाव्याशी करता येत नाही; कारण वाण, लागवड पद्धत, पीक कालावधी आणि मोजमापाचे निकष वेगवेगळे असू शकतात. मात्र, एका वेलीपासून १०० किलो उत्पादन मिळण्याचा दावा सामान्य उत्पादनाच्या तुलनेत मोठा असल्याने त्याची स्वतंत्र चाचणी गरजेची आहे. Cucumber Farming in Jammu and Kashmir

यासाठी एका वेलीपासून संपूर्ण हंगामात किती काकड्या मिळाल्या, प्रत्येक फळाचे सरासरी वजन किती होते, काढणी किती दिवस सुरू राहिली आणि समान परिस्थितीत इतर वाणांचे उत्पादन किती मिळाले, याची नोंद ठेवता येईल. कृषी तज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली अनेक वेलींवर आणि वेगवेगळ्या हंगामांत प्रयोग केल्यास या वाणाची खरी क्षमता समजू शकते.

इतर शेतकऱ्यांनी काय काळजी घ्यावी?

काकडीचे उत्पादन वाढवण्यासाठी केवळ बियाण्याची निवड पुरेशी नसते. स्थानिक हवामानाला अनुरूप वाण, योग्य अंतरावर लागवड, पाण्याचा संतुलित वापर, मातीच्या गरजेनुसार खत व्यवस्थापन आणि रोग-किडींचे नियंत्रण या बाबी महत्त्वाच्या असतात. वेलींना पुरेसा प्रकाश, हवा आणि वाढीसाठी आधार मिळाल्यास पिकाचे व्यवस्थापन अधिक सोपे होऊ शकते. Cucumber Farming in Jammu and Kashmir

नवीन वाणाची लागवड करण्यापूर्वी स्थानिक कृषी विज्ञान केंद्र किंवा कृषी विभागाचा सल्ला घेणे फायदेशीर ठरेल. मोठ्या क्षेत्रावर लागवड करण्याऐवजी सुरुवातीला मर्यादित क्षेत्रात प्रायोगिक लागवड करून उत्पादन, खर्च आणि बाजारातील मागणीचा अंदाज घेणे अधिक सुरक्षित ठरू शकते. तसेच बियाण्याची उपलब्धता, वाणाची स्थिरता आणि त्याची स्थानिक परिस्थितीतील कामगिरी तपासणे आवश्यक आहे.

तरुण शेतकऱ्याच्या प्रयोगाकडे लक्ष

Cucumber Farming in Jammu and Kashmir डोडा जिल्ह्यातील गुंदोहसारख्या डोंगराळ भागातून आलेली ही कहाणी तरुणांमध्ये शेतीविषयी प्रयोगशीलता आणि उद्योजकतेला चालना देणारी ठरू शकते. मात्र, सलीमने सांगितलेल्या १०० किलो उत्पादनाच्या दाव्याला अद्याप स्वतंत्र वैज्ञानिक पुष्टी मिळाल्याची माहिती उपलब्ध नाही. त्यामुळे त्याकडे सिद्ध झालेला उत्पादनवाढीचा उपाय म्हणून नव्हे, तर पुढील संशोधनाची गरज असलेला प्रयोग म्हणून पाहणे योग्य ठरेल.

नव्या कल्पना, शास्त्रीय चाचण्या आणि बाजारपेठेचे योग्य नियोजन यांची सांगड घातल्यास शेतीतून उत्पन्न वाढवण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. सलीमच्या प्रयोगाची अधिकृत पडताळणी झाली आणि त्याचे निष्कर्ष इतर शेतांमध्येही यशस्वी ठरले, तर काकडी उत्पादकांसाठी हा प्रयोग भविष्यात उपयुक्त ठरू शकतो. Cucumber Farming in Jammu and Kashmir

Read About : China Smart Farming – चीनची ‘स्मार्ट शेती’! कमी जागेत अधिक उत्पादनाचं तंत्र भारतासाठी किती उपयोगी?
E-Paper : Punyanagari E-Paper