Science of Laughter – हसू आवरता आवरेना, मेंदूत नेमकं काय घडतं? अनावर हास्यामागचं गुपित उघड

एकट्यापेक्षा मित्रांच्या सहवासात ३० पट अधिक हसण्याची शक्यता, हास्यामुळे नाती घट्ट होण्यापासून वेदना कमी होण्यापर्यंत अनेक फायदे

लंडन : Science of Laughter – एखाद्या गंभीर प्रसंगी अचानक हसू फुटतं आणि ते आवरण्याचा प्रयत्न केला की ते आणखी वाढतं. वर्गात, बैठकीत किंवा शांत राहण्याच्या प्रसंगी हसू फुटलं, तर ते आवरणं कठीण होतं आणि सगळ्यांसमोर लाजल्यासारखं वाटतं. पण अशा वेळी मेंदूत नेमकं काय सुरू असतं? नव्या संशोधनातून हास्यामागील मेंदूच्या कार्यप्रणालीविषयी रंजक माहिती समोर आली आहे.
युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडनच्या सोफी स्कॉट आणि इटलीतील पारमा विद्यापीठाचे फॉस्टो कारुआना यांनी हास्यामागील मेंदूच्या प्रक्रियांचा अभ्यास केला आहे. त्यांच्या संशोधनानुसार, जाणीवपूर्वक हसणं आणि हसू अनावर होणं या मेंदूच्या वेगवेगळ्या यंत्रणांशी संबंधित प्रक्रिया आहेत. म्हणजेच, कधी आपण विनोदावर हसतो, तर कधी मेंदूच आपल्याला हसवण्याचा कार्यक्रम आखतो.

एकट्यापेक्षा मित्रांसोबत ३० पट अधिक हसू

हसण्यासाठी विनोदच हवा, असं नाही. संशोधनानुसार, माणूस एकट्यापेक्षा दुसऱ्याच्या सहवासात असताना हसण्याची शक्यता तब्बल ३० पट अधिक असते. त्यात समोरची व्यक्ती मित्र किंवा जवळची व्यक्ती असेल, तर हसण्याची शक्यता आणखी वाढते. गप्पा मारताना, जुन्या आठवणी काढताना किंवा एखाद्या गोष्टीला सहमती दर्शवतानाही आपण हसतो. म्हणजे प्रत्येक वेळी विनोद सांगणारा मित्र आवश्यक नसतो, कधी त्याची उपस्थितीच पुरेशी असते.

दुसऱ्याचं हसू आपल्यालाही का लागतं?

एखादी व्यक्ती खळखळून हसू लागली की, ती नेमकी कशावर हसतेय हे माहीत नसतानाही आपल्याला हसू येऊ शकतं. याला भावनिक संसर्ग म्हणतात. दुसऱ्याचं हसणं पाहून किंवा ऐकून आपल्यातही हसण्याची भावना निर्माण होऊ शकते. ही प्रक्रिया माणसांमधील मैत्री, विश्वास आणि सामाजिक नाती दृढ करण्यास मदत करते. म्हणूनच मित्रांच्या गप्पांमध्ये एखादा विनोद समजला नाही, तरी इतरांसोबत हसण्याचा मोह आवरत नाही.

मेंदूत हसण्याच्या दोन वेगळ्या यंत्रणा

संशोधनानुसार, हास्याशी संबंधित मेंदूच्या काही भागांची कार्यपद्धती वेगवेगळी असते. एक यंत्रणा उत्स्फूर्त, अनावर हसण्याशी संबंधित आहे. अशा वेळी हसू मोठ्याने, तीव्रतेने आणि दीर्घकाळ येऊ शकतं. दुसरी यंत्रणा बोलणं आणि शरीराच्या हालचाली नियंत्रित करणाऱ्या भागांशी संबंधित आहे. तिच्यामुळे हसण्याची क्रिया घडू शकत, मात्र त्यासोबत आनंदाची भावना असेलच असं नाही. याचा अर्थ, चेहऱ्यावर हसू उमटलं म्हणून मनात आनंदाची फुलबाग फुललीच आहे, असं समजणं चुकीचं ठरू शकते.

मनसोक्त हसल्याने वेदना कमी होतात?

हसण्याचा परिणाम केवळ मनावर होत नाही, तर शरीरावरही होऊ शकतो. उत्स्फूर्त हास्यादरम्यान शरीरातील काही रासायनिक आणि मज्जासंस्थात्मक प्रक्रिया सक्रिय होतात. त्यांचा संबंध आनंदाच्या अनुभूतीशी आणि वेदनांच्या जाणिवेशी असू शकतो. त्यामुळे मनापासून हसल्यानंतर काही काळ वेदना कमी जाणवू शकतात. अर्थात, हसणं हा वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय नाही, पण तणावपूर्ण क्षणी हसण्याचा हलकाफुलका आधार नक्कीच उपयोगी ठरू शकतो.

हसण्याची यंत्रणा माणसापेक्षाही जुनी

उत्स्फूर्त हास्याशी संबंधित यंत्रणा उत्क्रांतीच्या दृष्टीने प्राचीन असल्याचे संशोधनातून सूचित होते. मानवासह इतर सस्तन प्राण्यांमधील भावनिक आवाज आणि खेळताना उमटणाऱ्या प्रतिक्रिया यांच्याशीही तिचा संबंध आहे. याउलट, संभाषणादरम्यान जाणीवपूर्वक हसण्यासाठी आवाज, बोलणं आणि हालचालींवर अधिक नियंत्रण ठेवावं लागतं. त्यामुळे हास्याचा अभ्यास केल्याने मानवी संवाद, भावना आणि उत्क्रांती यांविषयी नवी माहिती मिळू शकते.

शेवटी, हसण्यावर नियंत्रण कोणाचं?

हसणं ही केवळ आनंद व्यक्त करण्याची पद्धत नाही. ते नाती घट्ट करतं, भावनिक जवळीक वाढवतं आणि तणाव हलका करण्यास मदत करू शकतं. मात्र, प्रत्येक हसण्यामागे आनंदच असतो असं नाही. म्हणून पुढच्या वेळी गंभीर प्रसंगी हसू फुटलं, तर स्वत:ला दोष देण्याआधी मेंदूची गंमत आठवा. कारण कधी कधी आपण विनोदावर हसत नसतो, तर आपला मेंदूच आपल्याला हसवण्याच्या मूडमध्ये आलेला असतो.

Read About: Pain Risk Before Age 55 : वयाच्या ५५ वर्षांपूर्वी शरीरदुखीचा धोका वाढतो? ६१ लाख लोकांचा अभ्यास

E-Paper: Punyanagari E-Paper