Nana Patekar : नाना गेले पण नाना संपले नाहीत

आवाज, अभिनय आणि आठवणींतून कायम जिवंत ‘नटसम्राट’

पुणे : Nana Patekar : पडद्यावर एक चेहरा दिसतो. चेहरा गंभीर आहे. डोळ्यांत राग आहे. आवाजात धार आहे. समोरच्याला काहीतरी सांगायचं आहे. पण तो फक्त संवाद बोलत नाहीये. तो जणू आपल्या मनातलं काहीतरी बोलतोय.
क्षणभर आपण चित्रपट पाहतोय, हेही विसरून जातो.

हा नाना आहे नाना पाटेकर. आज ते आपल्यात नाहीत. पण त्यांच्या जाण्याची बातमी ऐकल्यानंतर मन पुन्हा पुन्हा त्यांच्याच चित्रपटांकडे धावत आहे. एखादा जुना सीन आठवतोय. एखादा संवाद कानात घुमतोय. एखाद्या भूमिकेतील त्यांचा चेहरा डोळ्यांसमोर येतोय. आणि मग जाणवतं, काही कलाकार पडद्यावरून निघून जातात, पण मनाच्या पडद्यावरून कधीच उतरत नाहीत. नाना पाटेकर त्यापैकीच एक. एक आवाज आणि संपूर्ण पडदा शांत, नानांचा आवाज आठवला की सर्वात आधी काय आठवतं?

तो भारदस्त आवाज.

संवाद सुरू करण्याआधीचा तो क्षण. चेहऱ्यावरचे भाव. समोरच्याकडे रोखून पाहणारे डोळे. आणि मग अचानक कानावर पडणारा त्यांचा आवाज. तो आवाज फक्त संवाद सांगत नसे. तो राग सांगायचा. वेदना सांगायचा. माणुसकी सांगायचा. अन्यायाविरुद्धची आग सांगायचा. म्हणूनच नानांचा एखादा संवाद आज पुन्हा ऐकला तरी अंगावर शहारा येतो.

चित्रपट कितीही जुना असो, नाना समोर आले की वेळ थांबते. ‘क्रांतिवीर’ आठवतो आणि डोळ्यांसमोर नाना उभे राहतात. ‘क्रांतिवीर’ म्हटलं की अनेकांच्या डोळ्यांसमोर एकच चेहरा उभा राहतो नाना पाटेकर.
त्यांच्या डोळ्यांतील संताप, चेहऱ्यावरची अस्वस्थता आणि आवाजातील तीव्रता, जणू पडद्यावर अभिनेता नाही, तर खरोखरच अन्यायाविरुद्ध उभा असलेला एक माणूस दिसत होता.

गंभीर चेहरा, पण प्रसंग हसवणारा

त्यांनी भूमिका केली नाही. ती भूमिका जगली. आणि म्हणूनच ती आजही जिवंत आहे. मग अचानक ‘वेलकम’ आठवतं.
तोच नाना. पण यावेळी वातावरण वेगळं. गंभीर चेहरा आहे, पण प्रसंग हसवणारा आहे. संवादात विनोद आहे. देहबोलीत वेगळीच गंमत आहे. ‘वेलकम’मधील त्यांचा अंदाज पाहताना प्रेक्षक हसले. पण त्या हास्यामागेही नानांचा अभिनयच होता. ज्याने ‘क्रांतिवीर’मध्ये प्रेक्षकांच्या अंगावर काटा आणला, तोच अभिनेता काही वर्षांनी पडद्यावर लोकांना खळखळून हसवतो. हीच तर नानांची खासियत होती.
त्यांना एका चौकटीत बंदिस्त करता येत नव्हतं. नानांचा चेहरा म्हणजे अनेक कथा, कधी ते संतापलेले दिसले. कधी असहाय्य. कधी कठोर. कधी हळवे. कधी विनोदी. कधी शांत. पण प्रत्येक वेळी चेहऱ्यावर काहीतरी सांगायचं असायचं. त्यांच्या अभिनयाची गंमत अशी होती की अनेकदा संवादापेक्षा त्यांची शांत नजरच जास्त काही सांगून जायची.

कॅमेरा त्यांच्या चेहऱ्यावर थांबला की प्रेक्षकही थांबायचा. कारण पुढच्या क्षणी काय होणार, याची उत्सुकता असायची. आज त्या पडद्याकडे पुन्हा पाहताना, आज नाना नाहीत. म्हणून त्यांचे जुने चित्रपट पाहताना अनुभवही बदलला आहे. पूर्वी ‘वेलकम’ पाहताना आपण हसायचो. आज तोच प्रसंग पाहताना हसू येतं पण त्याचवेळी मनाच्या एका कोपऱ्यात दु:ख दाटून येतं.
पूर्वी ‘क्रांतिवीर’मधील संवाद ऐकताना आपण भारावून जायचो. आज तोच आवाज ऐकताना मन म्हणतं. ”हा आवाज पुन्हा प्रत्यक्षात ऐकायला मिळणार नाही” याच भावनेतून नानांच्या चाहत्यांच्या आठवणी आता पुन्हा जाग्या होत आहेत. कुणासाठी नाना ‘अभिनेता’ होते, कुणासाठी प्रेरणा. नानांना जवळून ओळखणाऱ्यांच्या आठवणी वेगळ्या आहेत.
सहकलाकारांसाठी ते मार्गदर्शक होते. काहींसाठी मोठ्या भावासारखे होते. अनेक कलाकारांसाठी त्यांचा अभिनय हा शिकण्याचा विषय होता. राजपाल यादव यांनीही नानांना मोठ्या भावासारखे मानत असल्याचे सांगितले. दिग्दर्शक अनीस बज्मी यांच्यासाठीही नानांचे जाणे स्वीकारणे कठीण झाले.

हे शब्द ऐकताना जाणवतं,

नानांनी फक्त पडद्यावर भूमिका साकारल्या नाहीत, त्यांनी लोकांच्या आयुष्यातही एक भूमिका निभावली. चाहत्यांच्या आठवणींमध्ये नाना कसे परतले?
नानांच्या निधनानंतर कुणी त्यांचा जुना फोटो शेअर केला. कुणी त्यांचा आवडता संवाद लिहिला. कुणी त्यांचा चित्रपट पुन्हा पाहिला. कुणी नानांचा एखादा जुना मुलाखतीचा व्हिडिओ शोधून काढला. कुणाला त्यांच्या थिएटरच्या दिवसांची आठवण झाली. कुणाला त्यांच्या चित्रपटातील एखादा प्रसंग आठवला.
आठवणींचा हा प्रवाह थांबतच नाही. कारण प्रत्येक चाहत्याकडे ‘आपला नाना’ आहे. कुणाचा नाना ‘क्रांतिवीर’मधला आहे. कुणाचा ‘वेलकम’मधला. कुणाचा ‘परिंदा’मधला. तर कुणाचा नाना एखाद्या मुलाखतीत शांतपणे बोलताना दिसतो. कलाकाराच्या जाण्यापेक्षा मोठी असते त्याची निर्मिती.

माणूस जातो…

पण त्याने निर्माण केलेलं जग मागे राहतं, नाना पाटेकरांनीही असंच एक जग निर्माण केलं. त्यात अनेक पात्रे आहेत. अनेक चेहरे आहेत. अनेक संवाद आहेत. अनेक भावना आहेत. आणि त्या प्रत्येकामध्ये कुठेतरी नाना आहेत. आज त्यांना श्रद्धांजली वाहताना म्हणूनच फक्त दु:ख व्यक्त होत नाही. लोक त्यांच्या आठवणी सांगत आहेत. त्यांच्या भूमिका पुन्हा पाहत आहेत. त्यांचे संवाद पुन्हा ऐकत आहेत. कारण नानांना आठवण्याचा सर्वात सुंदर मार्ग म्हणजे त्यांना त्यांच्या कलेत पुन्हा शोधणे.

त्यांच्या आयुष्याची खरी प्रेरणा इथे आहे.

नानांचा प्रवास एका रात्रीत तयार झालेला नव्हता. त्यामागे संघर्ष होता. प्रयत्न होते. नकार होते. अपयश होते. पण त्यातूनही पुढे जाण्याची जिद्द होती. म्हणूनच नानांची गोष्ट केवळ सिनेमाची गोष्ट नाही. ती प्रत्येक त्या माणसाची गोष्ट आहे, जो परिस्थितीशी झगडतोय. प्रत्येक त्या तरुणाची गोष्ट आहे, ज्याला आपलं स्थान निर्माण करायचं आहे. आणि प्रत्येक त्या कलाकाराची गोष्ट आहे, जो स्वत:ची ओळख निर्माण करण्यासाठी धडपडतोय. नानांनी दाखवून दिलं तुमच्याकडे संधी कमी असली तरी मेहनत कमी नसावी.

आता नाना कुठे भेटतील?

कदाचित एखाद्या जुन्या चित्रपटात. कदाचित अचानक कानावर पडलेल्या एखाद्या संवादात. कदाचित टीव्हीवर सुरू असलेल्या ‘वेलकम’च्या एखाद्या प्रसंगात. कदाचित ‘क्रांतिवीर’ पाहताना. किंवा कदाचित एखादा तरुण कलाकार पडद्यावर तितक्याच ताकदीने संवाद बोलताना दिसला, तर त्याच्या अभिनयामागे नानांची छाया जाणवेल. नाना आता प्रत्यक्ष भेटणार नाहीत.
पण त्यांच्या भूमिका भेटतील. त्यांचा आवाज भेटेल. त्यांचे संवाद भेटतील.
त्यांच्या आठवणी भेटतील. आणि कदाचित त्या प्रत्येक भेटीत आपल्याला एकच जाणवेल. अरे! नाना अजून गेले कुठे आहेत?” पडदा खाली आला, पण कथा संपली नाही, अंत्यसंस्कार झाले. लोक परतले. गर्दी कमी झाली.
दिवे विझले. पडदा खाली आला. पण नानांची कथा संपली नाही.
कारण काही कलाकारांचा शेवट त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटासोबत होत नाही. ते त्यांच्या कलेत पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात. नाना पाटेकरही आता प्रत्येक वेळी एखादा जुना संवाद ऐकताना, एखादा चित्रपट पाहताना आणि एखादी आठवण सांगताना पुन्हा आपल्या समोर उभे राहतील.
चेहऱ्यावर तोच भाव, डोळ्यात तीच धार आणि आवाजात तोच नाद ”नाना!” एक नाव. एक आवाज. एक अभिनय. आणि आता, एक कधीही न संपणारी आठवण.

Read About : Nana Patekar Struggle Story – 25 पैशांत दिवस; जुन्या व्हिडीओमुळे नाना पाटेकरांच्या संघर्षाच्या आठवणी पुन्हा चर्चेत

E-Paper : Punyanagari E-Paper