Gauthala Wildlife Sanctuary wildlife study गौताळा अभयारण्यातील तृणभक्षी वन्यप्राण्यांच्या अधिवासाचा अभ्यास; आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता

नीलगाय आणि रानडुकरांचा व्यापक वावर; जंगल, गवताळ प्रदेश आणि मानवी हालचालींशी संबंधित घटकांचा संशोधनातून उलगडा

Gauthala Wildlife Sanctuary wildlife study छत्रपती संभाजीनगर : गौताळा औट्रमघाट वन्यजीव अभयारण्यात कोणत्या तृणभक्षी वन्यप्राण्यांचा वावर अधिक व्यापक आहे आणि त्यांच्या अधिवास वापरावर कोणते पर्यावरणीय व मानवी घटक परिणाम करतात, याचा अभ्यास डॉ. पांडुरंग पवार आणि डॉ. महादेव मुळे यांनी केला आहे. या संशोधनाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली असून, तो Elsevier या आंतरराष्ट्रीय प्रकाशन संस्थेच्या Journal for Nature Conservation या नियतकालिकात प्रकाशित झाला आहे.

२६० चौरस किलोमीटर क्षेत्राचा अभ्यास

सुमारे २६० चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ असलेल्या अभयारण्यात नोव्हेंबर २०२२ ते फेब्रुवारी २०२३ या कालावधीत हे संशोधन करण्यात आले. यासाठी २८ नमुना क्षेत्रांतील ८४ मार्गांवर सर्वेक्षण करून सात तृणभक्षी प्रजातींच्या अधिवास-वापराचे विश्लेषण करण्यात आले. यामध्ये नीलगाय, रानडुक्कर, ठिपकेदार हरीण, भेकर, चिंकारा, चौशिंगा आणि काळवीट या प्रजातींचा समावेश होता.

नीलगाय आणि रानडुकरांचा व्यापक वावर

सर्वेक्षणात नीलगाय २८ पैकी २७ नमुना क्षेत्रांत, तर रानडुक्कर २४ क्षेत्रांत आढळले. म्हणजेच नीलगायची नोंद सुमारे ९६ टक्के आणि रानडुकराची नोंद सुमारे ८६ टक्के नमुना क्षेत्रांत झाली. सांख्यिकीय मॉडेलद्वारे अंदाजित अधिवास-वापराची संभाव्यता नीलगायसाठी ०.९९ आणि रानडुकरासाठी ०.९० होती.

इतर प्रजातींसाठी हे अंदाज वेगवेगळे होते. ठिपकेदार हरणासाठी ०.४५, भेकरासाठी ०.४१, चिंकारासाठी ०.३४, चौशिंग्यासाठी ०.२२, तर काळवीटासाठी ०.१५ अशी अधिवास-वापर संभाव्यता नोंदवण्यात आली. यावरून अभ्यास क्षेत्रात विविध प्रजातींच्या वावराचे नमुने वेगवेगळे असल्याचे स्पष्ट होते. हे आकडे अधिवास-वापराच्या संभाव्यतेचे अंदाज आहेत; ते प्राण्यांची एकूण संख्या किंवा घनता दर्शवत नाहीत.

अधिवासाच्या वैशिष्ट्यांनुसार प्रजातींच्या वावरात फरक

वन्यप्राण्यांच्या अधिवास-वापराचे विश्लेषण करताना संशोधकांनी मिश्र पानझडी वनक्षेत्र, गवताळ प्रदेश, झुडपी वनस्पती, जमिनीची उंची, मानवी वस्तीपासूनचे अंतर, पाणवठ्यांशी संबंधित घटक तसेच माणसे आणि पाळीव जनावरांची उपस्थिती यांचा विचार केला.
अभ्यासात भेकराचा मिश्र पानझडी वनक्षेत्राशी, तर चौशिंग्याचा उंच भूभागाशी सकारात्मक संबंध दिसून आला. ठिपकेदार हरीण, चिंकारा आणि काळवीट यांच्या अधिवास-वापराशीही विशिष्ट पर्यावरणीय घटक संबंधित असल्याचे आढळले. नीलगाय आणि रानडुकरांच्या बाबतीत मानवी व पशुधनाच्या उपस्थितीशी संबंध दिसून आला. मात्र, अशा सांख्यिकीय संबंधांचा अर्थ या प्रजाती मानवी हस्तक्षेपाला प्राधान्य देतात, असा होत नाही.

संवर्धन आणि व्यवस्थापनासाठी संशोधनाचे महत्त्व

अभयारण्यातील सर्व वन्यप्राण्यांना एकाच प्रकारचा अधिवास आवश्यक नसतो. त्यामुळे मिश्र पानझडी जंगलांचे संरक्षण, गवताळ व झुडपी प्रदेशांचे योग्य व्यवस्थापन आणि चौशिंग्यासारख्या प्रजातींच्या अधिवास गरजांकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे ठरते. तसेच, नीलगाय आणि रानडुकरांचा व्यापक वावर लक्षात घेऊन शेती व मानवी वस्तीच्या आसपास संभाव्य मानव–वन्यजीव संघर्षाचे निरीक्षण करणे आवश्यक आहे. या संशोधनातून गौताळा औट्रमघाट अभयारण्यातील सात तृणभक्षी प्रजातींच्या अधिवास-वापराविषयी वैज्ञानिक माहिती उपलब्ध झाली आहे. ही माहिती भविष्यातील वन्यजीव संवर्धन, अधिवास व्यवस्थापन आणि मानव–वन्यजीव संघर्ष कमी करण्यासाठी उपाययोजना आखताना उपयुक्त ठरू शकते.

Read About: Zombie Cells : शरीरातील ‘झोम्बी पेशी’ रोगप्रतिकारक यंत्रणेपासून कशा लपतात? PD-L2 प्रथिनाचा महत्त्वाचा शोध

E-Paper: Punyanagari E-Paper