Nana Patekar : मनस्वी कलाकार, हळवा माणूस

Nana Patekar : नियतीच्या मनात काय दडलेले असते सांगता येत नाही, असे चित्रविचित्र अनुभव पदोपदी येत असतात. असाच एक धक्कादायक, मन विदीर्ण करणारा अनुभव नाना पाटेकर यांच्या अकाली एग्झिटमुळे गुरुवारी आला. जो माणूस वयाच्या पंचाहत्तराव्या वर्षीसुद्धा फिट अँड फाईन असतो, मित्रांच्या, परिचितांच्या पोटाला चिमटे काढत, ‘काय रे तुम्ही, व्यायाम करा जरा..’ म्हणत प्रोत्साहन देतो त्याच्यासाठी ‘तो गेला, तो होता’ असे म्हणण्याची वेळ यावी हा खरोखरीच एक दुर्दैवी योगायोग आहे. अगदी चार दिवसांपूर्वी नाना पाटेकर यांनी मनोहर पर्रीकर यांच्या निधनाविषयी बोलताना भाषणात, ‘आपल्या सर्वांनाच जायचे असते, मी ही जाईन.. पण समाजासाठी काही तरी करून जायला हवे’ अशी भावना व्यक्त केली होती आणि चार दिवसांनी त्याचेच बोल खरे ठरवणारी अशी अशुभवार्ता यावी याला धक्कादायक अघटितच म्हणावे लागेल.

विश्वनाथ पाटेकर या मुरूडमधील एका सामान्य घरातील मुलाने जिद्दीच्या आणि संघर्षाच्या जोरावर स्वत:चे असे एक स्वतंत्र राज्य चित्रपटसृष्टीत निर्माण केले, त्याच्या कितीतरी आधीपासून नानाचा संघर्ष सुरू होता. मुंबईच्या जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टस्चा विद्यार्थी, उत्कृष्ट सुलेखनकार, मराठीचे दांडगे वाचन असणारा हा तरुण रंगमंचावर पदार्पण करण्यासाठी धडपडत होता. विजय तेंडुलकरांचे ‘पाहिजे जातीचे’ नाटक सुलभा आणि अरविंद देशपांडे यांच्या आविष्कारने बसवायला घेतलं आणि त्यातील गावरान बबन्या या भूमिकेचे नानाने सोने केले. याच भूमिकेने त्याला मराठी व्यावसायिक रंगभूमीचे दरवाजे सताड उघडून दिले. कवितेवर प्रचंड प्रेम करणाऱ्या नानाला अनेक नामवंत कवींच्या कविता पाठ असायच्या. मनस्वी, कलंदर, हळवा अशी नानाची कितीतरी रुपे होती. अभिनय क्षेत्रातील त्याची कारकीर्द त्याने मेहनतीने घडवली आणि वाचनाने त्याच्यातील माणसाला, संवेदनशीलतेला आकार दिला, म्हणूनच नाना पाटेकर यांच्याविषयी लिहिताना त्यांच्यातील अभिनेत्याविषयी लिहावे की प्रखर सामाजिक भान असलेल्या एका संवेदनशील हळव्या मनाच्या माणसाबद्दल लिहावे असा प्रश्न पडतो. त्याची गाजलेली नाटके आणि त्याचे चित्रपट त्याच्यातील अभिनेत्याची साक्ष आहेत आणि नाम फाऊंडेशनच्या माध्यमातून आणि व्यक्तिश: त्याने केलेले कार्य त्याच्या माणुसकीची साक्ष आहे.

चित्रपटांतील किंबहुना अभिनय क्षेत्रातील अढळपद मिळवण्याचा नानाचा प्रवास मराठी रंगभूमीच्या पायरीवरून खरे तर बॅक स्टेजवरूनच सुरू झाला होता. यासाठीच नटसम्राटच्या चित्रीकरणासाठी प्रख्यात नेपथ्यकार एकनाथ कदम यांनी लावलेला एलफिन्स्टन रोडचा हुबेहूब सेट पाहिल्यावर नानाने भारावून जात त्यांची पाठ थोपटली होती. रंगभूमी हा त्यांच्या अभिनयाचा जणू कणा होता. ‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘महासागर’, ‘पुरुष’ या नाटकांनी नानांमधील अभिनयाचे नाणे आणखी खणखणीत केले. रंगमंचावर वावरलेल्या कलाकाराला कॅमेऱ्यासमोर अधिक सहजतेने वावरता येते असे म्हणतात. सहज अभिनय वा मेथड ॲक्टिंग याच्या पलीकडची एक वेगळी अभिनय शैली नानाने विकसित केली होती, म्हणूनच कॅमेऱ्यासमोर उभा राहिल्यावर त्याला कधी मोठ्या हालचालींची गरज पडली नाही. एखाद्या वाक्याच्या आधीची दोन सेकंदांची शांतता, ओठांचा किंचित थरथरलेला कोपरा किंवा डोळ्यांतला एक कटाक्ष, बस्स, एवढ्याच बारकाव्यांनी ते सीन खाऊन टाकत. रंगभूमीच्या मुशीत आणि विजयाबाईंसारख्या दिग्गजांच्या तालमीत घडलेल्या नानाचा अभिनय हा नजरेतून, गर्द आवाजातून आणि श्वासांतून प्रेक्षकाला ताब्यात घ्यायचा. १९७८ मध्ये ‘गमन’मधून सुरुवात केल्यानंतर ‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’ आणि मीरा नायरच्या ‘सलाम बॉम्बे’मधून त्यांनी आपली चुणूक दाखवली. पण, १९८९ च्या ‘परिंदा’मधील ‘अण्णा’च्या भूमिकेने त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कार मिळवून दिला.

‘क्रांतिवीर’ (१९९४) मधील ‘आ गये मेरी मौत का तमाशा देखने…’पासून सुरू होणारा तो अजरामर संवाद असो किंवा ‘ये हिंदू का खून, ये मुसलमान का खून…’ हा धारदार संवाद असो – नानाने शब्दांनाही शस्त्र बनवले. ‘यशवंत’मधला ‘एक मच्छर साला…’ हा संवाद, ‘अब तक छप्पन’मधील एन्काऊंटर स्पेशालिस्ट साधू आगाशेची ताठर भूमिका, ‘तिरंगा’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी – द म्युझिकल’मधील मूक-बधिर वडिलांची केवळ डोळ्यांनी बोलणारी भूमिका – या प्रत्येक भूमिकेत समोर आलेले नाना वेगळे होते. आजच्या पिढीला ‘प्रहार’ कदाचित लक्षात येणार नाही, पण ‘वेलकम’मधला ‘कंट्रोल उदय, कंट्रोल’ म्हणणारा उदय शेट्टी चट्कन आठवेल. या विनोदी भूमिकेने त्यांना नव्या पिढीच्या मीम्सच्या जगातही लोकप्रिय केले. सहाय्यक अभिनेता, खलनायक आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेता असे तिन्ही फिल्मफेअर पुरस्कार जिंकणारे ते एकमेव अभिनेते होते.

‘नटसम्राट’ (२०१६) मधील गणपतराव बेलवलकर ही त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वोच्च भूमिका. ‘कुणी घर देता का घर…’ म्हणताना त्यांच्या आवाजात जी कातरता होती ती अनेक ज्येष्ठांच्या आयुष्यातील सांजपर्वाची आर्त हाक होती. पडद्यावरील या सक्षम अभिनेत्याचे अंतरंग एका हळव्या माणसाचे होते. २०१५ च्या दुष्काळाने महाराष्ट्र होरपळत असताना, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या पाहून हा अभिनेता अस्वस्थ झाला. मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत त्यांनी ‘नाम फाउंडेशन’ उभी केली. स्वत:च्या पुरस्काराची रक्कम, गाडी घेण्यासाठी राखलेले पैसे त्यांनी शेतकरी विधवांना वाटले. केवळ पैसे नाही तर त्यांनी विदर्भ, मराठवाड्यात २,१०० हून अधिक गावांमध्ये जलसंधारणाचे काम केले, नद्या-नाले खोल केले. शहीद जवानांच्या कुटुंबांनाही, अडचणीतल्या व्यक्तींना त्यांनी आधार दिला. अभिनेत्याने समाजाचे देणे कसे फेडावे याचा तो वस्तुपाठ होता. त्यांच्या जाण्याने अशा माणसांच्या जगातील एक तारा निखळला आहे.

Read About : Nana Patekar Death : हृदयविकाराने मृत्यू, तरी MLC का नोंदवली? जाणून घ्या कायदा काय सांगतो
E-Paper : Punyanagari E-Paper